Изначала икьыԥхьын Apolitical аҟны Аусуратә фото: Helena Pfisterer, Unsplash аҟны Сара сыхьӡ Anna Mae Yu Lamentillo , сареи Карәй-а аекнолингвистикатә гәыԥ алахәылацәа иреиуоуп, Аԥсны аҟынтәи аиҵарратә ауаажәларра дуқәа руак. Сара сыхәыҷраан, сҭаацәа ахархәара рыҭон Карәй-а аԥсшәа сҵарсит, сыҩныҵҟатәи ахатәы ҵасқәа сацнарҵаауан. Аха, сара сҩызцәа зегьы еиқәшаҳаҭра рыманы иныҟәызар изымаан, сыхәыҷратә ҳаиҿцәажәарақәа рыҽрыладырхәуамызт. Англыз насгьы афилиппин абызшәақәа рыҩаӡараҿы анхара-усура иалшоижьҭеи, еиҳа аҿар Аԥсны аҟынтәи аӡбахә зыцәырҵыз аиҵарратә абызшәақәа зегь иреиҳау, мамзаргьы мариара рымазароуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Карәй-а аԥсышьа азҵаашьа ари маҷк мацара еиҧшӡам. Дунеи аҟынтәи ацифратә ашәышықәса аҵыхәанӡа 95% аԥсшәақәа ахырхарҭара рзымуит ҳәа иршьоит. Абызшәа аԥсышьа, излалацәажәо ахаҿсахьазы ихьаҵазшьа ҳаракны иахыҵәеит. Ари ауаажәларра аԥсышәараҿы, насгьы Карәй-а абызшәақәа рхаҿараҿы аҵакы змоу. Ҳхатәы ҩаӡарақәа аганахь ала, абызшәақәа рыхьчара апрограмма ргылатәуп. Ҳазҿлымҳау ажәабжьқәа ируакуп, аха агәрагара ҟалоит. Ари азакәан аиԥш ИИ амчхара аҵанакуеит: аҳаракыра ҳхы иадызкыларц ауаажәларратә амчхара иҳацхраауеит. ИИ адкылара анду, абызшәақәа рыԥсы ахырҵәара насгьы иҟалаз реиҭагара инырҵарц алшоит, насгьы иагьаарымҩацыкәа, адгьыл ҿыцқәа рахь аԥсы ахьырҭиуеит. Адунеизегьтәи абызшәақәа аԥсышьа аҵархара Абызшәақәа маӡас иҟоу аимадаратә амаругақәа ракәӡам; урҭ акультуратә аҭоурых, атрадициақәа, насгьы адунеи абзиарақәа зну амаҭәақәа роуп. Абызшәа ԥсра аҽазышәара аныҟалалак, ари ауаажәларра адунеи аҿиара еиҳа аҟазшьақәа рымазарц иԥнаҳауеит. Ари зыдкылам аиҵарратә ауаажәларра рзы, адунеизегьтәи абызшәақәа — англыз, испан, ма маинра — рыԥсахра иаԥырхагахоит. Иахьазы, хымԥада, 3 000 рҟынӡа абызшәақәа ашәарҭара идыргалахьеит, насгьы ҩымзк ахь знык аԥсшәак аԥсы ахиҳәоит. Аглобализациа, амиграциа, насгьы абызшәақәа рыҽеимра ахархәара рыҭара аизҳазыӷьара ҳнапы иану ахахьы ихьчоуп. Адунеизегьтәи еимадара ала, асиа еиҳаны абызшәақәа рҵакыра иаԥырҵо ауаа рнапы ианҵалоит. Ари ҳплатформақәа NightOwlGPT насгьы ИИ амчхара аиҿкаара ахьынӡаҭыӡо ауп. ИИ: Абызшәақәа рыхьчара аҟны агәыӷра ҿыц Иарбанзаалак аамҭа аԥсышәара иахысыз, абызшәақәа рыҩаӡарақәеи рыхьчареи ландшафтқәа рыкьыԥхьра акыр ихьчаз аҵарауаа насгьы антропологцәа рзы аус амуит. Иахьатәи аамҭа аҳәара ду ахархәара ақәҵараҿы ИИ аҵакы маҷӡам. ИИ-хьчоу атехнологиақәа, аҭыԥҳацәа иаҵанакуа аԥсшәа аобзектқәеи насгьы ажәа ицәырҵрақәа рыхьаҵареи рыҿырԥшқәа, ауаажәларра рыҩаӡара иҭыҵыз абызшәақәа рызеиԥш еилыркаауеит. Ари амаругақәа аԥсшәақәа абызшәа аганқәа ртәы еилыркаауеит, азҿлымҳара ҿыц азанааҭтә ҵакырақәа рцәырҵра амҩа иқәнаҵоит. Иарбанзаалак ари аҟазшьа уаҳаршьуазар, Google-и Woolaroo проект ахархәара аиуит ауаажәларра рыхьчара аҟны. Ари апроект абызшәақәа реиқәаҳара адныҳәалара арҭоит ахархәара знапы иану рхы ирымырхарц. Иахьа, аԥсшәақәа рыхьчаразы ари асахьа аԥарахь ИИ еилыркаауеит, аҭҵаара азымшәшәо ауаа рыҽазыршәоит аԥсшәақәа рыҩаӡара хәыцрыцқьаны ирҳарц. Ианаамҭоу аиагара насгьы аҵаратә амаругақәа ИИ ахархәара аҭахуп ари амҩа аҽазышәараҿы: ианаамҭоу аиагара аусхк аҟны абызшәақәа рыҩаӡара ахархәараны иҟоуп. NightOwlGPT еиԥш иҟоу ИИ-хьчоу аплатформақәа абызшәақәа реиагара иеицырдыруа ахырхарҭақәа рымаӡақәа зегьы еилыркаауеит. Карәй-а абызшәақәа реиԥш иҟоу аиҵарратә ԥсҭазаара зуа абызшәақәа рызеиԥш, ари адкылара ауаа рҩыза иназышьҭуеит, насгьы абызшәақәа рҭоурых ҭҵәара иацнаҵоит. Аиагара иацныруа, ИИ аинтерактивтә аҵарадырра амаругақәа рнырҵәара акгьы аҵакы амам. Абызшәақәа рызхьаԥшра аиҵаррахь ииҳәоу аҭыԥ ахь иагьаарымҩацыцакәа, аҿар рбызшәа еилыркааит. ИИ-хьчоу амодульқәа рылахәхара аҳасаб ала, ауаажәларра рбызшәақәа рыбжьара аимадара иаанартуеит, насгьы ахәыҷқәа рҩыза еилкаара алыршар алшоит. ИИ ахархәара абри амҩаҿы ауаажәларра рыгәрагара ахырхарҭоуп, абызшәақәа рхарштәразы еиҳа иазыԥхьагәарҭаны. Аԥсшьаҷырақәа рҭоурых аиҭашьақәыргылара Аԥсышьа зықәныҟәо абызшәақәа рыхьчареи адагьы, ИИ еиқәханы иҟалеит аԥсышьа хьчаратә ԥсахрақәа ирызнышьҭуаз. ИИ амчхара ахархәара хатәрақәа ирзеиҿкаауа, архивалтә материалқәа, аудиофаилқәа, насгьы егьырҭ абызшәадырратә аматериалқәа еилдыркаауеит абызшәақәа аԥсы ихьыз асахьа ҿыц анагӡаразы. Иарбанызаалак изааидкылоу Wôpanâak Language Reclamation Project АИХ аҿы, ИИ ахархәарала аԥсышьа аиҭашьақәыргылара иацнаҵеит. Ари апроект Wampanoag абызшәа ахатәы ацәажәара ахархәара мап шаҭо аҩныҵҟа ишьҭырххьан, аха ИИ аӡыргара адныҳәаларала, ари абызшәа хәаԥши зегьы рыхьчаратә ҽаӡәырҩы рзы ахәыцра иацнаҵоит. Иахьа, Wampanoag ауаа рыхьчара абызшәақәа рыҽеиҵарц алыршахеит. Аиҵарратә ауаажәларра реиҿкаара ИИ имч ду амоуп, уи мацара абызшәақәа рыхьчаразы акәым, аха ауаажәларра еиҵарра рыманы иалоу рбызшәақәа рыхьчаразы алшара рыҭарагьы азынаԥшуеит. Амилаҭтә еидкыларақәа рзы, абызшәа хаҿра ашьаҭас иамоуп. Аха, уи абызшәақәа зегьы еиҵарра рнапы ианҵаахьеит, адунеизегьтәи абызшәақәа рганахь ала анхара-усура иахаршьҭны. ИИ ари ауаажәларра абызшәақәа рырхиаразы ахархәарақәа рыҭоит. NightOwlGPT еиԥш иҟоу аплатформақәа ИИ амчхара зеиӷьны иаадырԥшуеит, хәыҷык иҟоу, агылара аҟынӡа иахьамҵуа ауаажәларра русура иаздырхиеит. Ари ауаажәларра абызшәақәа рыхьчаразы рзеиԥырҟоит, насгьы иаарԥшуеит. ИИ ауаажәларра ирыҭоит алшара абызшәақәа рыҽеимра иахьырҵо, насгьы аҩбатәи аԥеиԥш ахьӡхырго ахшыҩҵак ауснагӡара иацхраауеит. Ахыркәшамҭа: ИИ акультура адгылареи амчхара аиҭашьақәыргылара Искусственнатә аинтеллект (ИИ) зегь рыздырам, аха аԥсшәақәа ԥсра ззыԥшу рыхьчараҟны аӡыргара ахарштәра амоуп. Ацҳа адкылара, аиагара, насгьы аҵарадырратә амаругақәа ахархәарала, ИИ амчхара абызшәақәа ԥсра зқәызгьы реиҭашьақәыргылара алшарақәа раартуеит. Карәй-а ауаажәларра алахәылак аҳасабала, сара исыдыруеит абызшәа ҳаидентитәра ахьаарҵагылараҿы, ҳҭоурых ҳахьынӡацуп ари ахырхарҭа аԥеиԥш хада анырҵоит. ИИ алшара ҳнаҭоит абызшәақәа рыхьчара, ҳазлацәажәо аҭоурыхқәа, атрадициақәа, насгьы абызшәақәа зыриаааз рхыԥхьаӡара иацҵаны еибыҭартә еиԥш. Адунеизегьтәи абызшәақәа рыхьчара азы ажәыларақәа рҿы, ИИ аҿиара абзазаратә акультура аанкылара акәымкәа, анырра арӷәӷәара амҩа ианаҵоит. Ари амчхара ала, иҳалшоит аԥсшәақәа ԥсра зқәыз иахьагьы рҽеиҵарц, насгьы урҭ абызшәақәа иаҿыз ауаажәларра рбжьы рыдгыларц.

Изначала икьыԥхьын Medium аҟны Ацифратә аамҭа аҟны, ҳаԥсырԥхақәа акыр еиҳа аицлабра ҳабжьаргылоит: амилаҭқәа рыбжьара аимадара, адгьылқәақәак рыбжьара аимара, насгьы иахьа дунеи зегь аҿаԥхьа агәазыҳәа аҭара. Аха, акыраамҭа адунеизегьтәи аицлабра аизҳаразы, ҳбызшәақәа рызхәыцра акырӡа иаанкылоуп. Аԥсшәақәа еиҳа иацлаԥшу абжьааԥны, урҭ рыҵара ҳара ҳалшо раасҭа ирдухеит. Аҭыԥҳәагақәа арзааҭгылахьо иалагеит: хымԥада, ҩымзк аԥхьа аԥсшәа акырӡа ирфоит. Ари ашәышықәсазы, адунеи 7 000 аԥсшәақәа рҟынтәи 95% реиҳа аԥсы ахиҳәалоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Ари аҵыхәтәантәи ажәабжь ала, изааидкылоу абызшәақәа ирхоу адунеи адунеижәларбжьаратә аилкаара аҟаҵара аамҭа иалагӡаны ихыԥҵәо ҳидентитәра зегь раасҭа уадаҩра ианҭыҵуеит. Сара, Карәй-а аекнолингвистикатә гәыԥ алахәылак аҳасабала, ари аус зеиӷьны сырзааҭгылоит. Карәй-а аԥсшәа аиҵарратә хәшьаркра иатәоуп. Ҳара ҳанхошьаҿ, аҿар ирацәоуп адунеизегьтәи абызшәақәа рхы иадырхәо, иаҳҳәап, англыз ма афилиппин, иҿырԥшыны ихароу ацхыраарақәа рыдыркыланы. Аха, сара сыла, ари ацхыраараҿы ауаа рхыхуа иааргоит: абызшәақәа рыԥсабара, ҳәамҭақәа, ашәақәа, насгьы ҳкультура ду аӡбахә ахьӡхырго. Адунеи аҿы аиҵарратә ауаажәларра, насгьы амазмӡы маҷык иаламҵуа ҳкоммуникациақәа рацәа рыԥсшәақәа еихшара рнырҵәара еиҳа аҽанҵаалоит. Нас, амҩатәеимадара ала абызшәақәа рҵакыра иацуп, аизҳареи атрадициақәеи рнырҵәара алыршартә еиԥш. Сара ари ауаажәларра маҷқәа ирызку амшқәа раан, One Young World 2024, Монреал, Канадатәи агәылараҿы, срылан сахьӡеибеит аҿар рлидерцәа. Ауаажәларра ԥсҭазаараҿы абызшәақәа рыхьчара насгьы ажәлар рдырра аидараҿы иҟоу ацхыраара рацәоуп. Сара схы ианылҵуаз агәра ганы сыҟоуп: абызшәа аидкылара, ҳауаажәларра реиҿкаараҿы аҟазшьа дууп, аԥсабаратә еибыҭара акгьы аҵакы амам. Избан ари хымԥада иарбану? Абызшәа ԥсра, сөзқәа раҵахара иаанаго еиҳауп. Абызшәа ҿыцны иланаҳәоит адунеи иацу згәыҵхны, насгьы атәылақәа рхымҩаԥгашьа, аныҟәара иазку аҭагылазаашьақәа. Ари хра аманы, абызшәақәа рыԥсабара, насгьы аҭоурыхтә милаҭтә еибашьрақәа ирзеиланаҳәоит. Абызшәа ԥсра аҭахра ахьыԥшымра иахҟьаны, еиуеиԥшым атрадициақәа, асубиәкттә ԥхьаҟа ихьчаӡом. Амилаҭтә еидкылақәа рзы абызшәа ԥсра зеилаҟьо ауаажәларратә ахьыԥшымра акырӡа ихыхьчароуп. Дунеижәларбжьаратә гәыԥқәа аҳәара зыҟамло аԥсшәақәа ирхылаԥшу ауадаҩрақәа рхахьы иргоит. Адәныҟатәи ахарџь ԥхьаҟатәи арҿиара аиԥш, абызшәақәа аԥсы ахырҵәоит. Ари ауаажәларра еиҳа ирзынагӡо атехнологиақәа рыҩаӡара еиҭаҧсахуеит. Ари афырхаҵара адагьы, изааидкылоу ауаажәларра ирцәырнагоит, адунеи аҿы абызшәақәа ԥсра ззыԥшу аамҭа. Аҭҵаара ирзааҭгылахьо, абызшәа ԥсра ахьынӡарылшо аныҟәара шьақәдыргылоит. Милаҭтә еидкылара иатәу ауаа рыԥсабараҿы абзиарақәа рылшарақәа аҩаӡара акырӡа еиҳауп, уи абызшәа ԥсра иҟамларц азы аҵыхәтәантәи ажәабжь рзаанаргоит. Ари ашықәсқәа зегь рҿы, амчхара аиқәыршәара адгьыл аҿы иҟаҵатәуп, насгьы адунеи зегьы абиодиверсикатә ҭагылазаашьа цәырыргоит. Ари хшыҩзышьҭра аныҟаҳҵо, ҳазегьы ҳахьӡбац ада ԥсыхәа ҳмоуӡеит. Абызшәа ԥсра азоуцәаҳәақәа Иҟоу абызшәа ԥсра амҩа зықәҵо иахәҭатәу аусқәа рацәоуп. Иреиҳау акгьы, аглобализациа насгьы аекономикатә ҭакԥхықәра еиҳахеит. Зегь раасҭа еиҵароу абызшәақәа ахаҿырпрахь ахьеихыршаз ауаажәларра англыз, маинра, испан уҳәа адунеизегьтәи абызшәақәа рыла агәаанагарақәа рымаз абызшәақәа рхатә усура ахархәара риҭоит. Иеиҳарак аҿар, ари аҿиара ахархәараны рынхашьа-зинк еиҳаны аҭахуп, рдыррақәа рызныԥшуа амчхара бзиа алҳаргьы рымариоуп. Ақалақьтә ԥсҭазаара акәзар, абызшәақәа рыԥсра иацхраауеит. Ауааԥсыра рыҭыԥқәа рхеиқәаҵәахь агылара, аматериалтә беиара рыманы аусурақәа рыԥсахра, ақалақьтә ԥсҭазаара рахь рцәырҵра ааԥхьара ҟарҵоит. Ацқьара аура рхы иадырхәарц зҭаххаз, ақалақь абызшәақәа иԥсахуеит, аиҵарратә, мамзаргьы милаҭтә абызшәақәа рыршаҳаҭраз алшара аасҭа еиҵакны ахархәара рырҭоит. Аколониатә аҭоурыхқәа ари ауадаҩрақәа иацырҵоит. Иуалԥшуп, акыр аамҭак рыҩаӡараҿы аколониатә мчрақәа абызшәақәа ахара рыҭо ауаа рынхашьа аасҭа ихьчоит. Имаҷымкәа атәылақәа рнапхгара рнапы ианҵоу, аха колониатә абызшәақәа рҽеидырҵоит, аиҵарратә абызшәақәа агәрагарақәа рцәырыргар мариам. Ари аҿаҵара ахырхарҭара аиҭахара усушьа ыҟоуп Ибзиоу ажәабжь иаанаго абызшәа ԥсра ахәҭоуп, аха аԥхьатәи аӡәырҩы ихьыԥшымроуп. Ҳара ари аҿаҵара амҩа аиҭахара алҳаршоит, аха ари амҩа иалагар алшоит аҳәынҭқаррақәа, ауаажәларра, насгьы атехнологиатә еицлабрақәа рнапхгара аизакра. Иреиҳау атехнологиа абызшәақәа рыхьчара шьаҭас иамоуп. ИИ-зымчхаз аплатформақәа, NightOwlGPT еиԥш, аицлабрақәа уахь хазуп, ԥсра зықәныҟәо абызшәақәа рыхьчаразы алшарақәа рыҭара азырхоуп: ҳәарҭара ақәҵаны аиагара, абызшәа аҵара амаругақәа, насгьы акультура аҵакы аазырԥшуа афункциақәа рыла. Ацифратә ҵакыра амҩа иқәҵатәуп абызшәақәа рыхьчаразы, урҭ аҩбатәи амчхара аҭахра ауаажәларра ирылшоит. Ари асабицәа рҿы акәзар, ацифратә аамҭа иалагӡаны ирылшо амчхара анагӡараҟны ихадароу мҩаҧысроуп. Амаори аԥсшәа Зеландиа ҿыц аҟны, насгьы ахауаиан аԥсшәа Америка ахьынхаразы ирыдҳәало асахьа аӡбахә, рыԥшӡарақәа ауаажәларра рнапы ианҵозар, ақәҿиарақәа ҟалоит. Ауаажәларра рхатәтәи абызшәақәа рыхьчара ари амҩа алҵшәақәа рыдуп. Аҳамҭақәа рхархәарақәа амчхара рымазароуп, аиҵарратә аԥсшәақәа рыхьчаразы абызшәақәа рызшәақәа напхгара иқәгыларц ауаажәларра аџьшьара рыҭара. Абызшәақәа рыҵак амчхара аиураҿы, акультуратә аҽеимрагьы уи иацнаҵоит. Аҵарадырратә системақәа рыҩнуҵҟа акырӡа хра амоуп. Ашьақәрылкарақәа алаҳәазар, апедагогикатә усура хшыҩзҵартә еиԥш ишьҭыхтәуп. Абызшәақәа рыҵак ахырхарҭараҿы, абызшәақәа рыҽеимра шәарҭарада ирҭалоит. Ари амҩа иарбанзаалак абызшәақәа рыҩаӡара иацнаҵоит, асабицәа рҵакы агәра рыгасуа иҟалоит, насгьы ахшыҩҵак аҭышәынтәалара иацхраауеит. Нас, ахәыҷқәа рыбзазаратә еимадара иазҿлымҳауп, еилыркаауеит ркультурақәа рыҩаӡара ҳаҭыр аҭаны иаҵаркуа. Уажәы аусура аҭахуп Ҳара ҳаҟоуп аҿагылараҿы. Ҳара ҳнапқәа рыбжьаҳкыр, абызшәақәа иҵегь аԥсы ахиҳахоит, урҭ иаԥсоу акультуратә, ахшыҩҵактә, насгьы абиодиверсикатә аҵакы ҳдунеи иҭызхуа аҳәарала. Аха, уажәы ҳара аԥхьаҟа аус аур ҳаӡбоит — атехнологиа ахархәара, ауаажәларра аиҿкаара, насгьы зегь злахьӡу аполитикатә усура аҿиара аҟаҵара, ари аԥсыҵхра амҩа ҳнахар шалшо. Абызшәақәа рацхраара ҳашьцылар, иахьагьы ҳара иаҳҭахуп агәаҳәара иахшьыцуеит. Иаҳҭахуп аԥсуа ҭоурыхқәа рыдыррақәа рырҽеиразы, аиҭакрақәа рхаҳар ауеит. Уажәы аусуроуп иахәҭоу, ҳхатә ԥсҭазаара рырҿиара рӷәӷәо ашәарыцара ҳазхыскыр ҳҭахуп.

Изначала икьыԥхьын LinkedIn аҟны Иахьа, дунеизегьтәи аиҿцәажәарақәа рҿы, искусственнатә аинтеллект (ИИ) ҳәа ирдыруа абаҩхатәра аҳәаақәа амам. ИИ аганқәа ирхылаԥшуеит, аимадара аԥырхагақәа ирҿагыло, насгьы адунеи аҿы аиҿцәажәарақәа рырҿиара аусуреи инамаданы ишьҭнахуеит. Аха, ИИ еиҳа ицоит ҳәа иаҳҳәозар, адунеи 7 000 абызшәақәа рацәаны ԥсы ахыҵуеит. Карәй-а аекнолингвистикатә гәыԥ ахьалахәылак аҳасабала Филиппин аҿы, ари ауадаҩра сара схаҭа сахьцәажәоит. Ҳабызшәа, егьырҭ еиҵароу абызшәақәа реиԥш, аԥсы ахыҵра аганахь ала аҭыԥ амоуп. ИИ абаҩхатәра аҳәаақәа амам, нас абызшәақәа рыхьчараз азхьаԥшра аҟара, избан иҟоу аиԥшымзаара? Абызшәақәа аԥсы ахыҵра азы акоронавирус Иахьазы, адунеи 7,000 абызшәақәа рҟынтәи 40% иреиҳауп ашәарҭара иҭагылаз, насгьы аԥсы ахыҵыр алшо абызшәақәа маҷӡам ашықәсқәак рыҩнуҵҟа. Ари апрооблема иахьала ирхаҿым абызшәақәа маҷк рзы акәымкәа, адунеизегьтәи аиҵарратә абызшәақәа зегьы ирызныԥшуеит, ишиашоу ала Карәй-а абызшәа, насгьы Байбаин — Филиппин иалоу ажәытә ажәабжьтә урысшәатә хышәқәа аҵыхәтәантәи агәрагарақәа ирхалеит. Уахи-ҽни, сара Монреаль, Канадатәи аҿы имҩаԥысуаз One Young World Indigenous Youth Day аҿы ацыԥҵәаха злаз аҿар рлидерцәа рыҩныҵҟа алахәылаҩыс сыҟан, The Brandtech Group ахарштәраҿы Impact AI Scholar ҳәа ҳанысхалеижьҭеи. Сазхәыцит ари ауадаҩра ду акырӡа иакәзаргьы ахшыҩзара аҵак аҟамхара. Ажәытә абызшәақәа рызхьаԥшра, Ҭырқәтәылантәи, Африкантәи, Еиду Америкаҿы рҟынтәи аҿар рбызшәақәа рыхьчара акрызҵазкуа ишыҟаз аилкаара ду инаҭон. Ари апрооблема аҳәаақәа ирҭыҵны иҟоу акультура ахыхьчара иазку агәра ганы иҟан. Сара санхоз Қарәй-а ҳҭагылазаашьа, ари аҩыза ауадаҩра акырӡа ирзыԥшуп. Аҿар рхы иақәыршәаны анымариоу абызшәақәа — афилиппин насгьы англыз — рхы иадырхәо аамҭа иалоуп. Ҳабызшәақәа рыхьчара анырра рылшо арҿиарақәа аԥхьаҟа ииашоу амҩа аԥҵароуп, абри аҩыза аганахьала, иара Байбаин абызшәагьы, аполониатә аамҭа аҵыхәтәан инаркны идырҟьаз акультура иаҵанакуеит. Ари апроблема ашьҭыхраҟны, ИИ амчхара еиқәырхаразы алашара ҟанаҵароуп. ИИ абызшәақәа рыхьчара: Аҿыцра ацхыраара Ианаамҭоу аиагарақәа насгьы хазы игоу аимадара амаругақәа ахархәара ззыҟамло абызшәақәа рзынхара ахылԥшра арҭоит. ИИ, асахьақәа рацәа ишьақәныҟәызго, аформақәа реилыркаауа, насгьы аԥсы ахыҵра ззыԥшу абызшәақәа рыдырра рыҿиара иаҿагылоит. NightOwlGPT еиԥш иҟоу аплатформақәа ари амҩа иқәуп, ԥсра ззыԥшу абызшәақәа рзы ианаамҭоу аиагара, аинтерактивтә аҵара амодульқәа, насгьы акультура аҵакы рыла ирырҭоит. Қарәй-а абызшәа, Байбаин иеиԥш иҟоу абызшәақәа рзы, ИИ амчхара ихьчатәуп абызшәақәа арыцқьаразы, насгьы адунеизегьтәи аилазаарақәа рахь иаадырԥшыртә еиԥш. Ари абызшәақәа ацхыраара ахылҵуеит насгьы ацифратә аамҭахь аиуара ихыԥхьаӡоуп. NightOwlGPT Искусственнатә аинтеллект (ИИ) абызшәақәа ԥсра иахьыԥшу аидарахь еиҭарго амчқәа аҵак ду амоуп, урҭ иахьагьы хәы змаӡам аԥеиԥш ахь иаанхарц. ИИ ахархәарала, иуадаҩу абызшәақәа ацифратә ҭҵааратә аматериалқәа рыла еиқәыршәар, насгьы азҿлымҳара змоу аҿар рзы атехнологиатә аплатформақәа рыла иахьрылахәыртә иҟоуп. ИИ амчхара аԥсра ззыԥшу абызшәақәа аԥсҭазаара ҿыц риҭоит, ари абызшәақәа ажәытә гәаларшәарҭа ҳәа мацара измаанхо, аха иахьатәи аҭҵаарақәа рҿы аҵакы змоу аиҿцәажәарақәа рганахьала ирхацнаркуа амчхара аарԥшуеит. Аҳәаақәа реилгара: Избан абызшәақәа рыхьчаразы азеиԥшра иацмазар ИИ аҭыԥқәа насгьы аамҭа реилашьа иахахьыԥшым еиԥш, абызшәақәа рыхьчаразы аусурақәагьы ируакуп иарбанызаалак ҳәа. Иахьа, ацифратә аамҭаз, 300-ҩык иаҵам ауаа еицырдыруа абызшәақәа реиԥш ирҿарҵоит, уимоу, амиллионҩыла рҟынӡа инагоит. Адунеизегьтәи ацифратә ландшафт, ИИ иадырҳәало, абызшәақәа рыхьчаразы иҟарҵо аусурақәа аҵакы рацәаны иахыҵәоит. ИИ ала аҭаххьыԥшымра иреиҳау амчхара, уи иара ахкқәа рҿы агәцаракра азеиԥнаҵоит. Асиа еиҵароу абызшәақәа ИИ ахархәара изаанаго, абызшәақәа рхы иадырхәо рырҿиара иацнаҵоит, уи иалшахо абызшәақәа рыццакыра иҭацәхо иҟалараны иҟоуп. Ари, милаҭтә абызшәақәа иагәылоу аԥхьахәқәа рырӷәӷәара иацнаҵоит, реиҭашьақәыргылара иаразнак аҿиара ианаҭар алшоит. ИИ иара убас абызшәақәа рыхьчараз аиндаҭлара аиҿкаара иацхраауеит. Амилаҭтә еидкылара ирацәаны ацифратә амаругақәа рыцхыраарала абызшәақәа рдокументациа, насгьы рарҿиара рыҽшнырхьлоуп. ИИ алшарақәа рымч рыла, автоматизациа аҟазшьақәа реиԥш ахархәара иацхраауеит: аиагара, аҭыжьымҭа ашьаҿақәа насгьы аԥсы ахьырҭиуа абызшәақәа рырҿиара. Ари иалагалахоит абызшәақәа рыԥшӡара хьыԥшымра, насгьы ҳԥеиԥш аҟны ихадароу аиҿцәажәарақәа рызнамгарц азы. Аекономикатә насгьы ауаажәларратә ҭахрақәа Абызшәақәа рыхьчара акультуратә зҵаарақәа мацара зцәырыргаз усымӡам — ари аекономикатә насгьы ауаажәларратә аҵакы ду аҵоуп. Адунеизегьтәи аекономика аиҿкаара еиҳагьы еихашьо иалагар, абызшәақәа рыҩаӡара ҿиара амҩа иқәҵахоит. Ахәшәтәра, аҵарадырра насгьы адунеизегьтәи арҿиара, абызшәақәа рыла аимадара иааиааразы амчхара аҵак ду амоуп. ИИ ианаамҭоу аиагара ахархәарала, аиҵарратә ауаажәларра рзынхарҭақәа рнапы ианҵалоит, урҭ еиҳа ирзеиӷьу аҭакԥхықәрақәа риҭоит. Милаҭтә еидкылара реиԥш иҟоу ауаа рзы, Қарәй-а ма Байбаин абызшәақәа адунеизегьтәи аиҿцәажәара иалахәырц ирзеиӷьуп, аҵарадырра, абизнес насгьы ахадара русура амҩа иқәнаҵоит. Ари ала, ҳара иаҳхаҿырбоу адоминанттә абызшәақәа иҳархәыцӡом, ҳара иаҳтәу акультуратә алахәра адунеизегьтәи еиуеиԥшымра иацхраауеит. Аусурахь ааԥхьара ИИ ихатәы амчхара ахархәарала ҳара ҳабзазара ҿыц ашьаҭа иацклаԥшуеит, аха ҳазҵаара ҳзаҭнаҵоит: ИИ аҳәаақәа амам, нас абызшәақәа рыхьчаразы ҳаӡбароуп? Адунеизегьтәи аиндустриақәа ацифратә еиқәыршәара ирцаҳауеит, аха убри аан зегь реиҳа ишыбжьахәҭоу абызшәақәа рыхьчареи рыццакыреи рхы иадырхәар алшоит. Ари, уи ала ҳара аидҵара ҳалагоит: аҳәынҭқаррақәа, атехнологиа рырҿиарақәа, насгьы ауаажәларра рнапы ианҵалароуп ари азҵаара аҭакԥхықәра. One Young World Indigenous Youth Day аҿы 100-ҩык инарзынаԥшуа милаҭтә аҿар рлидерцәа ҳахьӡеибашәа, ауадаҩра ду аԥеиԥш анҳабжьаргылоз сазхәыцит: ҳабызшәақәа мацара ажәақәа роуп ҳәа иҟам. Урҭ ҳара ҳхаҿсахьа ныҟәыргоит, ҳҭоурых, ҳԥеиԥш рхаҿырбагоуп. ИИ амчхара ахархәарала, абызшәақәа рыхьчареи рырҿиареи адунеизегьтәи аҭакԥхықәраҿы аҭыԥ ду ааннакылоит. Атехнологиа аԥхьа иманшәалоуп. Уи ҳазхәыцуа агәаанагарақәа рҟнытә ашьаҭа рыҭоит. Акоуп, иааӡа иҟоу еиҳау ахшыҩҵак — еиҳау акәакь. Абызшәақәа рыҩаӡараҿы аԥшӡара, акультура, насгьы ауаҩытәыҩса аҭоурых, ари азҵаара аԥеиԥш изоушьуа ацифратә ахәыцрақәа рызеидтәалоуп. ИИ амчхара аусадула, абызшәақәа рдунеи азныԥшуеит — абаҩхатәра рымоуп, ҳара зегьы рзынхара ҳхы иақәиҭтәуп. Иагьырманшәалоуп аӡәгьы хәарҭарада иаанхарц.

Изначала икьыԥхьын Apolitical аҟны Аусуратә фото: Rohit Tandon, Unsplash аҟны Ҳаамҭазы XXI ашәышықәсазы, адунеи еиҳа еимадарак анаҭоит, атехнологиа аҳәаақәа рхырхарҭа иахьнырҿио аимадара ҟанаҵоит. Аха, ҳаԥеиԥш азгәарҭо аамҭазы, акыр иԥхамшуа ашәарыцара иацу трагедиа ҳԥылоит — абызшәақәа акырӡа иацымсуа аԥсы ахыҵәоит. Ҳара ҳдунеиаҿы аԥснытә ԥеиԥш азгәаҭаны, абызшәақәа рыхьчаразы азҵаара ҵаҵӷәык ҳабжьыргылозар, иҳарҳәароуп: шәабызшәа аԥеиԥш аҟны иҟалароу? Иахьа, 7,000 инареиҳаны абызшәақәа адунеи зегь аҿы ихархәара рымоуп, аха 40% иреиҳауп ашәарҭара иҭагылаз. Аҭҵаарадырратә ԥышәарақәа ирҳәоит, абызшәақәа рацәаны уажәраанӡа аԥсы ахыҵәарц зыхҭынҵахаз ишакәу. Ари зхы иақәиҭу акультура ауалԥшьа адагьы, ҳазегьы иаҳхаршалаша аҩбатәи аамҭак иазку афырхаҵара дуны иҟоуп. Абызшәақәа рыԥсахра азгәаҭара, ари ауаажәларра рымчхара ахахьы иагырцаз ажәабжь кыднаҵоит. Абызшәа ԥсра аныҟала, ари акультура анарха иганы, ауаажәларратә ҿиара аҵанакуеит. Абызшәа иалоу амчхара Абызшәақәа мацара аимадаратә хархәагақәа ракәӡам. Урҭ ауаажәларра еиднакыло аарԥшрақәа роуп, ауаа рыԥсҭазаара, атрадициақәа, абзазара аҵакы рыцеиҩыршо. Ауаҩы ҭоурыхла ихаҿсахьа ахаҭабзиара шьақәырӷәӷәо абызшәа ԥсра аныҟала, уи акәымзаргьы, ажәабжьқәа, аԥсы змам азгәаҭарақәа, насгьы адунеи аиҵаҵырқәа ахьыԥхагьы рыццакуеит. Иазхәыцтәуп Карәй-а абызшәа, сара саԥшьгамҭазы изызҳауа ауаажәларра Филиппин аҟны. Ари абызшәақәа рацәа ирзыԥшуп, рыҽрыԥсахыр алшо ауаҩытәыҩса аԥсҭазаара аҟнытә. Сара сыхәыҷраан, сандуи сабдуи ажәеинраалақәа Карәй-а абызшәаҿы еиҭарҳәон, урҭ ажәабжьқәа афилиппин ма англыз бызшәала аиагара мариам, избанзар акультура аҵакы абызшәа зегьы ирзеиҭамҳәаз шьаҭас иҟан. Аҿар рызҵаараҿы, иахьатәи ахархәара иадҳәалоу абызшәақәа рҵахара маҷк ихьаауп, уи аганахьала аҳәса рыӡбахә рцәырыргар ихьчам. Ари аҭыԥантәи аҭоурых адунеи аҿы еизҳауеит. Австралиа, абориџьин абызшәақәа ишыҟоу еибашьхоит, хыхьшәашәа змоу зыԥсы алацәажәо маҷк ыҟоуп. Латиноамерика, Ayapaneco абызшәақәа рхы иадырхәо заҵәык еиԥш иҟоу ауаажәларра аԥсы ҭаӡоит, аҵыхәтәантәи абызшәа аҵараҳәауа рдыррақәа ирыҵаркуеит. Абызшәақәа рахьтә иахьынӡацуп ари ауаажәларратә ахәшьара зегь иреиҳау ҳаҭыр ахҵаразы. Избан абызшәақәа аԥсы ахыҵуеит Абызшәақәа аԥсы ахыҵра иазку амчқәа акыр ихьанҭоуп, аха урҭ зегьы злахәу агәаанагарак амоуп: адунеизегьтәи абызшәақәа еиҵароу абызшәақәа раасҭа еиҳа инадҳәалоуп ҳәа иазхьарԥшуп. Иреиҳау абызшәақәа — англыз, маинра, насгьы испан — атәылақәа ирзаанагоит аҭагылазаашьақәа еиҳагьы еиҳау, аҵарадырра, аекономикатә зыҟәшара. Ари азҵаара аҟны, аиҵарратә абызшәақәа ицәажәо ауаажәларра рымчхара амоуп рбызшәақәа анеиқәыршәа ҳәа иахьыԥшуа. Ари ашәара аглобализациеи ақалақьтә ԥсҭазаара ахьеизҳаз ала иацнаҵоит. Ақалақьтә ҭыԥқәа рҿы, анеибахьоу аҭыԥантәи ажәларқәа ахьеилак аҟынӡа, адунеизегьтәи абызшәақәа еиҳаркны ақәҵара ҟалоит. Аҵарадырра, амассатә информациа ахархәара, насгьы аекономикатә цхыраараҿы, уи хра шамоу аӡбахә рҳәоит. Аиҵарратә абызшәақәа аҭаацәаратә ԥсҭазаарахь иаанхоит, аха ашәарыцара аура иарзеиԥшуа аҩбатәи аамҭак ихыԥхьаӡоуп. Аколониатә аҭоурыхқәагьы абызшәақәа рыԥсы ахыҵра иацхраахьеит. Аколониатә мчрақәа реиҭамхразы, ртәылақәа рҟнытә рыԥсадгьыл абызшәақәа иарҭо аурышьҭра еиԥҟьон. Ахақәиҭтәра ашьҭахьгьы, абызшәақәа ахырхарҭара адкылара ахарштәра азымшәшәо амчқәа адгьыл рыман, иара аҵарадырратә системақәа рҿы аколониатә абызшәақәа реиқәырхара иаҿуп. Абызшәақәа ԥсра рыҵакы хьанҭоу Абызшәа ԥсра аныҟала, иацәырҵуа мацара ажәақәа раасҭа дууп — иахьгьы адунеи агәра ганы иазҳәо ахәшьара хьанҭоуп. Зегьы ирдыруа абызшәақәа иара убас аԥсабаратә ҟазшьақәа ирыдҳәалоуп. Урҭ ражәақәа рыла иахьатәи экосистемақәа, ахәшә ҵакыла иҟаз аԥсаатәқәа, насгьы аҿиара зҵаараҿы изакәызеи аԥшӡара ирызку аҭоурыхқәа еиқәырҵоит. Ари абызшәақәа рԥсы ахыҵра, ауаҩытәыҩса аԥсабараҿы ихьчаз аизҳазыӷьара аҭҵаара мацара иаанартуеит. Иара убас, абызшәақәа ԥсра ихадоу психологиатә шәарҭара арҭоит. Амилаҭтә еидкылара ауаажәларра рбызшәа ргәаҳәарагьы рхаҿра ахаршәтәраҿы ицхраауеит. Абызшәа ԥсра аныҟала, аҿар рыӡбахә аҵакы рымырԥхап, рбызшәа реиҭагараҿы аӡәырҩы ргәы ианааҭоз аизҳазыӷьара цәгьахоит. Ари ахәшә аура ауаажәларра аазырԥшуеит аиҵарратә аамҭа ҿыцқәа рахь, аџьашьаратә мҩа еиқәырхаразы. Аԥеиԥш: Абызшәақәа зегьы изыхьӡаша аҭыԥ Иахьатәи ауадаҩрақәа зегь раасҭа, агәрагара еиқәхоит. Аԥеиԥш адагьы, адунеизегьтәи абызшәақәа мацара аҳәара ду амоуп. Ҳара иахьатәи ауаажәларра абызшәақәа рхыԥхьаӡара иацнаҵоит ҳәа агәра ҳгоит, аха уи аҭахуп ауаажәларра, ажәлар рхаҭарнакцәа, насгьы аиҳабыра реилазаара амч. Иреиҳау амчхара амоуп атехнологиа. ИИ-хәҭакны иҟоу аплатформақәеи ацифратә амаругақәеи акырынтә еиқәыршәеит абызшәақәа рдокументациақәеи рыхьчареи. Аихьӡара абызшәақәа рдыррақәа риҵаҵаны, иара убас ИИ-хьчоу аиагаразы афункциақәа ауаажәларра рнапы ианырҵар, аамҭа иаҵагыланы абызшәақәа ирыдҳәалоу акультура аԥыжәара аизҳазыӷьара иацнаҵоит. NightOwlGPT еиԥш иҟоу аплатформақәа ари амҩа иқәуп, абызшәақәа рымчхара иацхраауеит, аҭаԥшреи абызшәа культура аԥҟарақәа рзы аҳаракыра. Атехнологиа мацара ари аус аҭакԥхықәра имам. Иреиҳау ихадароу апроگرامмақәа абызшәақәа рыхьчара аԥхьаҟа ирзеиԥырҟәҟьоуп анхаҩцәа ахаан иҭархырц. Агәрагара еиҳау, абызшәақәа рыҭҵаара, рыдокументациа, насгьы рырҿиара агәыӷра иацнаҵоит. Аҳабырақәа ирҭахуп абызшәақәа рыҟны иқәдыргылатәуп аполитика шьаҭас иаиуа, абызшәақәа рырҿиара ауаажәларра рыҩаӡараҿы еиқәыршәара иаҿуп. Ҳабызшәақәа рҭоурых иазкны ԥхьаҟатәи алхра Ҳара critical ахҭыс аҟара ҳаҟоуп. Аԥеиԥш зеиԥшрахо агәрагара акраҵанакуеит: аӡәык зыҟамло абызшәақәа аԥсы ахыҵра алыршахо, мамзаргьы абызшәақәа рӡыхьра ахархәара иало. Алхра ҳарҭоуп. Иахьазы аусура ҳалагар, еиҳа иаҳҭахуп анаҩстәи абиԥара иацхраауан адунеизегьтәи абызшәақәа мацара акәымкәа, аха ауаҩытәыҩса абызшәақәа рыпараҿа иахьыҟаз аразҟы зегьы аизҳазыӷьарахь. Аԥеиԥш иарбанзаалак абызшәақәа ирҳәоит — шәызбароугьы урҭ рыбжьара иҟалароуп.

Изначала икьыԥхьын Manila Bulletin аҟны Иаҳгәыдыскылан, шәара бжьы еиҳа ишьҭырхыр алшо — ишԥазышьҭыхуеи? Ахаҵаршәрагьы акраҵанакуеит, шәара хшыҩзышьҭра мҩаԥыргозар, шәара ижәдыруа абызшәа ахархәара мап анацәкра аҭаххоит — убри еиҳа ихьанҭоуп. Ажәеимадара ахархәара аганахь ала, абызшәақәа рҿы ахьаҵашьа змоу ауадаҩра сара схахьы исыԥхьоит. Ус исыԥхьаӡоит, аӡәы абызшәа ахыхьчара аҭахрахеит. Ажәа ианацәхәа, насгьы аҧсуа ажәабжьқәа зегь иреиҳау аҵакы змоу, аӡәы игәалашәараҿы акрыдырҵоит. Ианаамҭоу аҭакԥхықәра ануадаҩхо, аԥсы ахыҵра зықәныҟәо абызшәақәа шьҭахьҟа ихьчатәуп. Ианаамҭоу Адунеизегьтәи Еизара абызшәақәа рыхьчаразы аҳәамҭа аԥнаҵеит: ауадаҩрақәа ракәын изыздырхо, 95% реиҳау абызшәақәа рышьҭахьҟа рыдҵара аҭахуп ҳәа. Уи зегьы хәарҭарада, аиҵарра згәыдуххаз ауаа рымацара иреиҵам алшара иоур. 4 000 рҟынӡа абызшәақәа, абызшәа ахыхьчара ахарштәразы, ихьчамкәа еиқәнархоит. Адунеи зегьы аԥхьаҟа ишьҭнахуеит. Филиппин аҿы, абызшәақәа хԥа зеиԥш ҳарак иаҵәаӡам, Ethnologue ишаҳәо ала, урҭ ахархәара рымам, насгьы ауаа урҭ абызшәақәа ирҳәашьа иацу аетникатә хаҿсахьа рмаҷуп. Аха еиҳа ихьанҭоу, абызшәа ԥсра ианалагала, милаҭтә ирызҳауа абызшәа адыррақәа насгьы ақьабзқәа системас иҟоурыжьуеит. ААУ (UNPFFI) иаҵанакуа иазгәанаҭоит, абызшәақәа аимадара амҩаԥгара акәзаргьы, милаҭтә еидкылара рхаҿсахьа, рдунеихәаԥшышьа насгьы рҭоурыхтә рӷьырак аҵакы змоу. Абызшәа ахыхьчара ихадароу акультура ахьеилаҳәартә еиԥш иашоуп, насгьы ари ахатәра арҳаразы ахатәтәи аҭакԥхықәреи амоуп. Еиду Адунеизегьтәи Аиҳабыра Адунеизегьтәи Милаҭтә Еидкылара Абызшәақәа рзы аҳәамҭазы (UNDRIP), абызшәа ахыхьчареи насгьы милаҭтә хатәра арҿиареи адунеизегьтәи аҳаракыраҿы ишахәҭоу рылшарақәа иацнаҵоит. Иазгәаҭоуп, милаҭтә еидкылара ауаа рнапы ианҵатәуп абызшәақәа рырҿиара, рыҽрыԥсахра, насгьы аҿар рнасыԥҵараҿы иагьырҵо, насгьы абызшәақәа рыҵакы ахарштәразы рхатәы аҵарадырра рыларҵәара аҭахны иҟоуп. Иареиҳаны, хатәы абызшәақәа рыла аҵара аҭара рҵарадырра ахархәара иҭалоит. Филиппин, UNDRIP-а алахәылак аҳасабала, аиҵарратә абызшәақәа рашәаҵаразы апроект Mother Tongue-Based Multilingual Education (MTB-MLE) аднакылеит, абызшәа хәыҷқәа ирхьыԥшу ауаажәларра аҵарадырра зызнагоз ахырхарҭақәас. Ахархәара зылшо азҵаарақәа ирԥырхагоуп, аха ҳара агәыӷра ҳмырӡроуп ари апроект аизырҳара ахьӡхырго, уи аҽаԥсахрақәа иазааигәахарц, абызшәақәа рыхьчаразы ақәҿиара аарԥшуа. Иарбанзаалак аҵыхәтәантәи аԥышәарақәа рыгымзаргьы, иагьрыхәышәтәуеит аҿар абызшәақәа рыҵак ахарштәра азымшәшәо. Иҵегь аахәарақәа рзы Komisyon sa Wikang Filipino (KWF) иаадырԥшит апроектқәа ауаажәларра рҿы иарбанызаалак аԥҟарақәа ирыцхраауеит. Уи иагьрыхәрақәа рыдаҟьақәа, апартниорцәа рымадара абызшәақәа рыдокументациа абзоуразы, насгьы абызшәақәа рыхьчаразы асеминарқәа рыиҿкаара. Иаҳҳәап, Atlas ng mga Wika ng Filipinas, аҳра азыԥсахуа абызшәақәа рыкьыԥхьра ҳазгәарҭоит. Милаҭтә абызшәақәа рыдокументациа зегьы рыла аҵакы аҳасабала аҵанакуеит, аха ари мап анацәкра аҭахӡам ҳабызшәақәа рыԥсахра иҿагылоу аусушьақәа рыздыруазар. Ашәахәра, иара убас аԥшӡара, абызшәақәа рмҩаԥгашьа ахьымҩаԥгалоит. Атехнологиатә аамҭақәа рҿы, ИИ насгьы адигиталтә амаругақәа ахархәара аҭахуп милаҭтә абызшәақәа рыларҵәара иазааигәахарц. Абызшәақәа ҳзышьақәгылаз рхарштәра зҭахны, ҳаргьы зегь ҳалахәуп аҳаҭыр дышәҵатәу. Ҳабызшәақәа зегьы, ҳара иаҳтәу адгьыл аҿы, адунеизегьтәи анымариақәа рахь иаанымхароуп.

Изначала икьыԥхьын Manila Bulletin аҟны Адунеизегьтәи ажәларқәа рымацара 5% иреиҳауп милаҭтә еидкылара ауаажәларра. Аха, урҭ иаԥырҵуа ауаажәларратә еидарақәеи рҵакы змоу атрадициақәеи аҭакԥхықәра ҿыцқәа рыла ауадаҩрақәа рыӡбараҿы аҽазнык агәыӷра ҟанаҵоит. Ажәытә аамҭақәа раан, милаҭтә еидкылара ауаажәларрақәа рҭахрақәа ирахьчаз, рзинқәа ирықәныҟәаз, насгьы ркультурақәа раԥшьгарақәа рахь ихәыцрахьчаз иҳабжьан. Уажәы, убри ашьҭахь, ҳара милаҭтә еидкылара ауаажәларрақәа рахь ҳаӡаԥшуеит, избанзар ауадаҩрақәа анцәырҵуа, иаҳбарҭоуп аҟәатрахь абзоурахь ихьчара ҳаԥсҭазаашьа. Ихәыҷым шықәса раԥхьала, аҿиара ду ақәнагала ҳҟалеит климат аҿы ацхыраара аҭаху аҭагылазаашьа, уи адунеизегьтәи арыцҳара иҟанаҵеит. Уи азы ихьчамкәа ишьҭнахыз ари апроцесс, аҳауа-цәқәырԥақәа ирхылҿиааит ҳшарабҵарақәа рхәыцрақәа ахьынӡарылшо ааныҟәауа аамҭа. Ари амҩа аҿаԥхьа иқәгылоу абиԥарақәа рызхьаԥшра аҵакы бзиаӡаны иубартә иҟарҵоит. Иҟоуп аҿар ауадаҩрақәа ирзааигәахартә еиԥш, милаҭтә еидкылара ауаажәларра рыԥсабаратә мчқәа рҟны амчхара рыманы иаанхоит. Ҳара даҽаҭыԥантәи аилазаара иахьчахьчо ҳалагылаз, урҭ ажәларқәа рыԥсабара анхаҩцәа ҳәа ахьыԥшымра ҟарҵеит. Насгьы, аԥсабара ахьӡала ауаҩытәыҩса ахәҭа хьанҭара иҭанаҵло, урҭ рҵакы змоу аҭакԥхықәра рнапы ианҵалоит. Иахьа, милаҭтә еидкылара ауаажәларра ирҳҭо аҳаҭырқәа изларбоу ала, адунеизегьтәи абиодиверсикатә 80% рыхьчаразы рнапы рыдуп. Иаҳзеиԥшу 5% ракәын ажәларқәа, аха убри аамҭазы, дара амчхареи аџьабаа рыдыркыларц азы ирылшоит аԥсабара ахьаарԥшуа ахылаԥшра. Иаҳбар, урҭ рыбжьара дара инхо ҭыԥқәа рыԥсабаратә аганахьала акырӡа иаҳзышьҭоуп. Ҳара ҳазҿлымҳау аԥсабара зегьы амца анрыларҵоз аҽазышәарақәа рымацара аанышьҭын. Уажәы, адгьылҿы аԥсҭазаара еиҳау акәакь анцәырҵуаз, ҳарзыԥшуп милаҭтә еидкылара ауаажәларра рыҩаӡараҿы аԥхарра. Урҭ ртрадициатә аҩаӡара ҿыцқәа, рыҵакқәа насгьы рҿырԥшықәа рыгәра ганы иаҳбароуп, модернизациеи аимадарақәеи рхьанҭарахьы рызнамгарц азы рнапы ианҵарым. Сгәалашәараҿы иҳамоуп сахь Палаван ақалақь Ситио Калауит аҿы Таӷбануаа ахьсыҟазаалак. Изгом, рбаҟақәагьы рҵараиурҭақәагьы ԥсабаратә аматериалқәа рыла ишадрыхио: абамбу, аҵлақәа, насгьы ашәырқәа. Иахьан, акәыршцәа руак исаҳәеит дара аҿкы зуа амангровқәа реиҭаирцәара рыманы ишыҟаз. Ари хра аманы аԥсыцаԥсарақәа аҟынтә рыхьчара иазкуп. Урҭ ауаажәларра аԥсабара анхара ргәы иҭоу азеиԥшра ҵакыс иахьырбо ауп. Батанес, амагистрцәа рықәрахь иаацәырҵуа атропикатә ақьаарҵәырақәа рыхьчаразы, Иватан ауаажәларра ртрадициатә абаҟақәа аԥиҵоит. Урҭ аԥсыҽхақәиҭу аҵлақәа насгьы аҵәахәақәа рыла ишьақәыргылоуп, ишәарҭоу ақәаарҵәыра насгьы аҳауатә ақәаарҵәыра иҿагыло. Агролесирациа анагӡара, асистема иабзоураны аҽаҩрақәа аԥсы шеиҿыртәо, иахьа аҳәынҭқаррақәа рҽазыршәоит амҩа аҭара, аԥсабара иҭбаау ахылаԥшра адагьы аԥсра иахьынӡацозар. Ари афармациа амҩа аҿиара, милаҭтә еидкылара ауаажәларра реиҳарак акырынтә излардыруа усуроуп. Иахьатәи ҳаамҭазы, ҳара милаҭтә еидкылара ауаажәларра рхы иадырхәо алшарақәа рацәаны иаҳзылшо аҽеиҭанакра иабзоураны ҳазхәыцроуп. Ҳара ирҳалоит урҭ рҽеимадарақәа, рыԥсабаратә адгьыл ахылаԥшра ишазнеиуа, рышәарҭараҟны абаҟақәа ишақәдыргылаз, насгьы урҭ рҽеиҵаразы аԥсабара шрыхәыцуа. Ибзиоуп иаҳдырхар, рыгәра иганы аизҳазыӷьара еилыркаауеит, аԥсабара рбаланс насгьы рқьабзқәа рдунеидкылара, рыԥсҭазаара зегьы рыҿиара иҟаҵо ахышәтәы ԥсҭазаара ахылаԥшра шрырҭо.

Изначала икьыԥхьын Manila Bulletin аҟны Ҳара ҳазхьыԥшу адгьыл, иара ахархәара амоуп милаҭтә еидкылара ауаажәларра рҽазыҟаҵарақәа рҟны. Избанзар, дара рыԥсҭазаара аԥсабаратә ԥсҭазаара иахылҿиааз ауп. Атехнологиа аизҳазыӷьара ахаҿра аниалазгьы, ҳара зегь рыла дара рҟынтәи ҳҵар ҳалшоит. Адунеизегьтәи аилазаара зегьы алшарақәа рнапы ианҵаны, милаҭтә еидкылара ауаажәларра рыцны аус ауроуп. Иреиҳау аҭакԥхықәра анарҵабыргыр, рыҭоурыхтә аџьабааҿы аԥсахрақәа рнапаҿы иҟоуп. Ҳара "милаттә инырцәоу аицлабрақәа" (indigenius innovation) аҳәаақәа ирҭыҵны ақәҿиара аҭаххоит. Иарбанызаалак аиҿагылараҿы ҳазыҟоу аҭакԥхықәра асистемаҿы, милаҭтә амилаҭқәа рыҽазышәарақәа акыраамҭа ирдыруеит. Аҳаракыра, адунеизегьтәи аҳауатә цәырҵрақәа, алымҳа, ацҳақәа насгьы аӡәырҩы ирацәаӡоу аԥсабаратә ԥхьаҟатәи аԥсҭазаашьа аус ацураҿы, рҿаԥышәара аҵакы ду амоуп. Атрадициатә ҳәатә-проектқәа ԥхьаҟатәи аӡбарақәа зызку аҿиараҿы хра змоу усураны иҟоуп. Еиду Амилаҭқәа Реизара Адунеизегьтәи Милаҭтә Зҵаарақәа Рфорум (UNPFII) ишаҳәо ала, Индонезиа иҟоу Симеулуе ахатәы ауааԥсыра 2004 шықәсазы иахьатәи Индиатәи Аҳауатә Цунамии рыԥхасшьахьеит, избанзар дара ртрадициатә адыррақәа ирдырны, атраблықәа ӡыхьқәа рахь ишьҭахьҟа иахьцало ирылшеит. Иахьатәи аамҭаз, Индиа, Бенгалиа ахадара иҟоу Дамодар аӡиас ахьыҟоу ауааԥсыра, аӡыхьқәа рымшхәара шцон еиԥш ацҳақәеи аӡиас амҩақәеи рганахь ала ақьаадқәа рҭаара ирнырԥшуеит. Аӡиас амчрақәа иахьныԥшуа анырра дуӡӡа иаанагоит аԥшьгарақәа рзы. Ахеилакқәа ирыхьчоу ажәларқәа рыҽазнырхуазар, насгьы аресурсқәа рыҽеимадаразы аҭакԥхықәрақәа ирыдҵатәуп. Ажәытә аԥышәарақәа абылтәы ахархәараҿы ари азҵаара иалацәажәеит. Аекономикаҿы аӡиасқәа амҩа ахархәаралоуп. Арезервуарқәа рахь амҩа амца ақәҵара ааглыхра анырра аман. Насгьы Инка ирзеиԥырҟьаз аԥсыҽқәа рыҩаӡара ашьҭыхра, аҭҵааратә аӡы ахархәара аформақәа рнапала адкылан, џьара-џьара амҩақәа ирнырҵон насгьы ишәарҭамкәа ишьҭырхуа амчра рырҭон. Аҳәынсауа аиҳарак рҟны, атрадициатә ахәшәтәра апроцессқәа, лымкаала ахәылцақәа рыхьчаразы ахәшәқәеи аҵиаақәа рыла ихадароуп. Филиппин, аԥсуа жәабжьқәа рыла, ақалақьқәа рҟны инхо ацәеижьрақәа рзы ахәшә аҵиаақәа, иара лагунди ма гуава аԥшқәа ирылхны, ахәшәқәа рырҿиара азин ыҟоуп. Самбонг, аҳәоит, аҽаҩра ахы рырҭоит ашыҳәақәеи, ақьабзқәа рҿы ихьыԥшымроуп. Иахьатәи аамҭазы, абарҭ аҵиаақәа аҭыԥантәи ахәшә рыҭирҭақәа рҿы ицәырҵуеит, капсулақәа ма сиропқәа ҳәа ирҿаҳҵо. Ҳара ҳазусҭцәаз аџьыка атрадициа насгьы ацифратә аидара аус рыдулара, еснагь ицхыраара аҟаҵара зылшо азҵаарақәак изаҳхыҽхәар ҟалоит, милаҭтә еидкылара ауаажәларра рыуадаҩрақәеи ҳусқәа иҵаркуа аԥсабара аҿиареи рахь. Иарбанзаалак Инуит ахәшәтәырҭақәа рҿы GPS-система ахархәара, ахашацәа рҟынтәи адыррақәа ралгаразы ахархәара еиҳа ихадароуп, насгьы уи аҭҵааратә амчы иадыртәо ацхыраара аҭаххоит. Ҳewa, Папуа-Новеи Гвинеа ауаажәларра ражәабжьқәа рҟны, аҵлақәа рнырҵәара аԥсабара рыдырра ахархәара иазку аформақәа рырҭоит. Милаҭтә агәаанагарақәа рырҿиара ахархәара, хыԥхьаӡара рацәала ихадароу атехнологиа мацара иҟарымҵоит. Иреиҳау аҳаракыра даргьы аԥсабаратә гәарҭарақәа рҟны аенергиа рнапы иаркыр алшоит, аҭыԥантәи ауаажәларра рҟны ԥхьаҟатәи аԥсҭазаара амҩа аланагалоит. Ҳмилаҭтә ауаажәларра рыԥсабаратә ԥсҭазаара, адгьыл насгьы уи аҵанакыраҿы инхо аԥсабаратә ԥхьаҟатәи аԥсҭазаара еилыркаауеит. Уажәы, аенергиа аҿиара шықәгылоу аамҭазы, урҭ рыԥсҭазаара аԥсҭазааратә ԥҟарақәа рыҟны иаҳбароуп, ҳабиԥарақәа реизҳазыӷьара ҳҿаԥхьа иашоу амҩа аҟаҵара.

Изначала икьыԥхьын Manila Bulletin аҟны Сара еснагь агәрагара сыман искусственнатә интеллекциазы (ИИ) ихатәу алшарақәа зегьы ахархәара рыҭара, ҳаидкылара инагӡахо аҿиара аҭахрақәа рынагӡараҿы. Атехнологиа ҿаҵак ҟанаҵеит ҳусура аусушьа шеиҭанакуа. Ииашаны ирҿиазар насгьы иҿыцны иахархәара ҟаҵазар, уи адунеи аҿы иахьазы иҟоу ауадаҩрақәа рхиараҿы хра аманы иҟалоит, лымкаала ҳхаҿра иалоу аиҵаҵырқәа насгьы аҷкәынцәеи аҳәсацәеи реилыхра зҳәо азҵаарақәа рыӡбараҿы. Ҳара Build Initiative ҳшаныҟарҵоз аамҭазы, ҳхықәкы хаданы иқәҳаргылон ИИ ахархәарала ауаажәларратә еимадарақәеи, аиҵарратә ауаажәларра рызҳазыӷьара иасуа аиҭашьақәыргылара амҩақәа аԥҵара. Ари ахырхарҭараҿы, атехнологиа зеиԥшу ауадаҩрақәа рҿы ихатәы азҿлымҳара ҳамазароуп ҳәа ҳгәыӷуан. Анысҭан, иара NightOwlGPT , амобильтә аппи ада, ИИ атехнологиақәа рышеиҩларылала, аенарга арыдкыларазы хыԥхьаӡара аицәыбрыжь, акультуратә еимадара хырхәара ала, Филиппин. Ари амҩа ирырҭоит, а Tagalog, Cebuano, Илокано. Ҳара анырра абызшәақәа инырҭамзар уахы иҧхьа, шәыара 170 абызшәақәа аимадара зхыԥсахар. Ахәҭақәа нэҭанк, технологий дшхагоуп аенарга иҧхьаала, Build Initiative хҧаара ныша алахәила, Manila Bulletin рнапы иухаа, NightOwlGPT аилазар акроасураз зхы итымазар. Ажареи Манила Бюллетени шьышъыԥхьа бзиарҵыуп акәзар, NightOwlGPT адиапазони азин аиқәымлақәа раауит, зызшоу аԥсны аҿы азҵаарақәа ахәӡоуп аухӡатәи акәынтәа, ахчоура хыркыраны, зхыҧаз аарыхра алҵха иапакықо ахарчахмыр. Ашҭымаҳәа, аифиилиппинцыз, а Tagalog, Cebuano а Ilokano шууыхәцаҟазҵаз, иоуп шьышъы Manila Bulletin акыр ашарашәара ибжьо ишра злаҟо уама ипоитиаԥыџьа. Аҧснышәыкьаша аурысхәц, и Build Initiative и Manila Bulletin аарԥшраҟны ахаи азиндуи иакырак аепаращы. Ед Бартилад, Manila Bulletin Ахьшеиԥш Администратор, шьышъымаи ицеи бызшоу ахконтекст быршәык аӡшырани ҳкыз иабжәрк разҭеркарбаа ззызшщыжә адзеибыи ахьаамыгш. Ашҭа, NightOwlGPT алаигьы, адзеиа аизыхьни ззышрхәебышьошьышқәа, аныр ршгвзы рхшли рэзгырҟылп. Manila Bulletin ишенчали яңылыҡ мәғлүмәттәрен беҙҙең ҡушымтаға интеграциялау уның функциональлеген генә түгел, ә Филиппин халҡын мәғлүмәтле ҡарарҙар ҡабул итеү өсөн кәрәкле белем менән тәьмин итә. Был партнерлыҡ цифрлы айырманы бөтөрөү һәм һәр Филиппинлыларҙың, айырыуса маргиналләшкән йәмғиәттәрҙәгеләрҙең, тоташып һәм мәғлүмәтле булыуын тәьмин итеү йәһәтенән мөһим аҙым. Аӡгьы изоуп. "Build Initiative" аԥхьара инамадоит, ишьҭышьҭырӡамҳәо ахьаҿра иазлахәарыла ахатәха иргылоу анаҩс. Амәшьыах инамароу, Аԥсны иашықәаз анхала аганахьала, ҳгәыҭарҭа иацзуҳуеит. Зегь анкылҵақәа, аилакратәқәа аԥсны аҿы гәыкыгьара ааԥхьара, аперсонатәшәаҿьыда изҵаарақәа аҩны устаналаит. Абызгатәы, хәыҷыбжь, асоциалтә ҳәалагылареи апланқәа ихьчшароуп, аихшаранҭ илашьа рпҳа амассанырнэгип, акәхь аԥшаары хьчшароуп. Аиҵбы, ацифртә жазыбы иадамхыр иназам, акьычьи аизгарьы шаԥзы аԥшьгалар злазурманароит, аразгоҩымсахакра аиқырхны аиршыфы саикашғаруит.

Изначала икьыԥхьын Manila Bulletin аҟны Ахәылатәи технологиатә прогресс агәымраба, ахҳәаа, адигитал аимык аџьымӡы изо. Ари аимык агәыҳалалратә шьамҩа еиҳа ишҭиоз. Адигитал технологиа аҵачра, адигитал аҧсапкьара, насгьы, агәыҳалалратә хымԥада, аџьынџьуаа иатәи аихьӡарацәагьы, ахәаҭахара здуеи аҧҳәыс, аидиго бзарақәа рахь ацәаҽниа ираԥсахуеит. Ажьыр дышь (AI) инытма ари ахчара, лҽм угәыдҵа ныгӡара, аԥшәыруа ахьымҩауа. Ара исыҕәҵуа ахҿыхқәоуп ҳәаратә аԥхьа исыԥхьа дҳалрыжь. Ажьыр дышь ишышьҭттәышь, арамшьыра иаԥнажьуа, уеимԥщарҭтҭыҟоу исырацәара аԥшәыруа, аинклюзивтә аразаҕҩыла ишҟааԥшуара инаԥшым ҳақараҟарра. Ахьарџь адиплатон, уа ҳаибыдышҭу аџьшәыц, аиааиреи, уи иҳароу ашьақәыргылара мчылсафедны. Амыҵынтәуашьҭа шьаҭагьы ахчҿыжь акисфетҩа ивыҟоу, уи иҳырмыртшьыцхоит ԥҟьалбыс. Мығəынтәәашьауи ишьааиталақьҿымқәа унагь еиԥш, анеимоук рмлмықәмшәыӡ. АCOVID-19 аҭаиршыҵрақәа аихшәырахь, ҳара есышҭақәа ахьаапқәау аҕәӡары ампылуааҵон технологиақәа зхыма ихырхеи аибыдышҭу. Ажьыр дышь ишишьҭахьза бзиахны уи зынӡа ахьчарази иалырштәон, акисфетԥаџьаларцәазҩ. Уи игыцара аишьыкҵы ахҳаҳшык иаразаа исҵымҽшыҵо акисфетплатон аҟаз. Ашотландтәи IRIS Суҳарбаҿы АиӘАиСыԥшьқәа, абызшәеи Агьтсгуи ззыдзыҟ асиала акычымцәа иеифаразы акисфет ләшҭургыларау ағынтру гариф. Аишанбаҳанҭы абхарҩзеиа аендара анагрыҵәа. Абар, агәыԥ аԥшьҳәаҭара аҭахырц, иҟоуп иԥыршәон, исоциалтә азрацәара ишаҵалоу, арамкыраратә амобили аламҭәаӡаны аԥхьагәаҭара аиоҭаа анеиргәеибг, арамкыра иалашьаратә амобили аламҭәа, мпырхаҵара аегаратә аедыргазыԥшг. АИ хазрылттә ауаләтә захьысра амра аихадара, акризис идугьы, аклимат ҳассуны иҳархиуп аӡбахә, аилаккылара, ахьыԥылара, амааҭьыра занаҟтәа мшаҟа амамӷар аизкуза зпашха, иҳархи шәалаҳәыли аихашка зтегрәмӡарҭ. Аиар, акризис иаҳаԥсара зызкəа иахьаиқәырҳәара адыгәхыԥшг, ацарасчагьы ажәаха асоциалтә аархатәра аихудара, иҵарҳархы еиҳан ахарҭҭаргьы иақыргар, аба амнирамаларзар, аигәхажыва ааԥша азго. 2014 шықәса, IBM Research-Africa Сьерра-Леон аиқәыршәара абалоа аласралеи, crowdsourcing платформа аҟыбаҵәыма, ҟалеи абыларатә аиқәыршәарала ицхраацыркит. Система аиқәыршәаратә абацәа ахархәара ахьызшәа СМС ааҧуа хадами қьымыррратә ыҟан, аназаргыло уалатә телефон ахьӡкәа. Аиас аиқәыршәара сберцит мҿхәыҷыгьы, азин асистемамыхь. Апрограммеи аиқәыршәара алахәышьцәа рыла аиқәыршәарала ааӡамҭа аӡҭы аҧсышьҭга ааигьа анеиркыларц, зҵа аепиди аниқо бацаеп аными аусаӡо. Хымцәа-алкчар сжәа ссабадақәа хымзау гәысҳ зыхщлак унаухыхь ,кеврзы картахьԥш событы. АИ ауаа аҳәара аахьыкьаха абжьаақьақәа рзы ипыдаҵоуп, убас иагьырымоу аидеиқәа иҳаныроуп, аџьабацәа ршәыдылар, аидеиақәа иагьырымоу амамзар, ахархәара аахьыкьаха ҳаамҭаз. АInternational Telecommunication Unit (ITU) Асекретариз Генерал Дорин Богдан-Мартин аҳәоит: “СДГ-қәа шендеиҩцәагьы иҳамахьан — АИ деиҧшӡоит аныҟәара ҳалагахьатәуп, авал дихьан.” Аԥырагь АИ аҭаара, аишәараны иҳау аигәа, уи алахьынҳәыҩра аурысыхәу, уа анаҩс, ҳаҟа дук ала иареиаз.

Изначала икьыԥхьын Manila Bulletin аҟны Аҩнраҽы аихьӡарақәа мҩаԥызаареи, 2012-тәи Аҧсныаратәи, 2012 шықәсазы аихьӡарақәа ирызкны агәырдақәа ааилагараны, еиднакьыҟан абҵара иагәылацәа ибжьыдақәа инашьәыра иаартны, Ахазара аихьӡареи, иазаамацәа аимацон мацарара хәы иыҟоутәи. Иуфахьы аԥхьа, аҧсҭазаара ахыҵтәқәа аҩнра абшаты иахьархәанаа иаакны. Иҿыхараны, бамбы ианӡо шьаатәы иаахшьан зегьы. Ажәыкнақәа ркырцантәи зыхәыри зхы хәыбқьа еиҳегеи, шәыхә-иҿышә сари ахыҵтәқәеи. Анаҩс ирбоит аицырԥш, суа аицырԥш, ҳкы цхырааԥш зыршәыароуп. Ҳареи ицзыӡраҧышәа зцныҳаранеиаҳәа аҟараны, иуафашәыршуа аиџьзилабзиахьщшаха. Иареи рыхәыдчылацыр, ацәа дарчыла ззы ришда поизаарад шавҳост уахӡок ащыҷачь көчш. Аха, ажәҭымшәтәи иахәеим аицрԥшцәы иаадзыргаран аашыш ихьыкыза. Аҽараа аЗынгартә Пәышқәа, 36 хкцы еиз аҕәҭтлы ахаәаез аҕәҩара аихҿахь атыш ала. Уа аалызеиҿәақыраны, ҷы ааа атҕараи аԥсуаа, ахаала аис ҭвзы шәаии еиҳ. Аҟәыԥш ҳеимжьы рацәоуп ҳынҭнацәара хысрахьу аихьӡарақәа. Ситио Калавит аҟны, аидеи цыҟоу аԥхьа ахәмарра амызҿуа ииҿкаау зҽаԥсоу аихьӡарақәа роуп иԥхьаӡо. Аиашықәса иреиҳау аигәаҳреи зҭаху хәыҭынҵы ыҟан. Юнитиатәи Асаҭраҳәаҿа Унитед Натионс Университет (UNU), аиндигенқәеи адамдар реиқәыршәатәи аԥхьа аисториа иԥхьаӡо уажәы амамзааҭиркых аиқәыршәықәа. Арахь шьаԥсарас ацхыраарагьы хыхьчареи амешәыцреи ишьақәгылеит. Ирҭыџьа, Гуанаҟны аиндигенцәеи аҳәыжәҩыҩи гьежьылаз ҵьааҵәақәа раан иаԥшьгылаз, аха ирзеиуафхоит иаҭааит аиҿкаараа. Аҳамҭала, Гвианатә ахаҵхыртә аҳаскьыниқәа руаӡәыдара акьарақәа ргылон ихьшәоу адгьылқәа рҿы, избанзар аҭыԥаҿы цәырша ҳҿыцыи амҩасра аамҭалатәи аизырҳараан. Урҭ алагьы акәац раӡра иаҿуп, аџьма анамҽхакқәеи ала ишьҭыз аланартәоит, насгьы аҳаракыра еиҵоу ацәышәии ахәшьара ҷыдақәа рыман. Егьырҭ ацклаԥшразы, аԥсуаҵасқәа рмчхәы иаҵоу ақьабзқәеи атехнологиақәа ҿыцқәеи реидкылара ала ицқьоу аҭышәынтәалара алыршара алшоит, изласылшо аӡәгьы аԥсуаа рԥырхагахартә еиԥш ахархәара аманы ҳэкологиа аԥырхага ақәҵарагьы. Ахаҵхыртәы еилых амоуп, иаҳҳәап, аинуитцәа GPS системақәа рхы иадырхәо, ахысцәа рзинформациа аахәаразы, нас уи аҟазаареи аҵареи рмҩаԥгатәқәа реидкыларала абаҳчақәа ркартақәа аҭыжьразы ахархәара аҭаны. Иара убас, Папуа-Новатәи Гвинеа ахь, Хева ажәлар рԥышәарақәа рҭоурых ахьынӡардыруеит, уахь абырзенқәа рҿырԥштәқәа акәзар, рзиндаҭәатә ҭыбрақәа еилаҳәтәым, мамзаргьы анцәахәқәеи ахсаалақәеи уахылшаз амчқәа рыман рҳәабызшәа. Еиҳаракгьы ари ала реидкылара агра иацҵахоит ахылаԥшра аус аихшьаалаҿы. Иҵегь аинтерес цәырҵит ахаҵхыртә ажәларқәа рыҵас-иҵас иахьазы, избанзар урҭ ихьысҳау аԥеиԥштә аҭыԥқәа ирымоу аиҟәшара шьаҭас иамоуп. Ҳәарада, ҳауаажәларқәа, ргәаанагара, рҿырԥштә ԥышәа, насгьы рҳәынҭарцәа зҳаршоит иахьатәи аклиматтә ҭагылазаашьақәа ирыдҳәалоу апроблемақәа аӡбаразы амаӡаҿҳәара ашьҭыхра. Иазгәашәҭуа амҩа ҳхымҩаԥгашьа хадақәа ахаҵхыртә ҭҵаарадырратә ҿырԥштәқәа рхаҭабзиара ашьҭыхра иадҳәалоуп. Ҳазхьаԥшроуп ақьабзқәа рҿырԥштә ахархәара, уи алагьы атехнологиақәа ҿыцқәа еидкыланы. Ари иаанарԥшуеит амыругақәа ҿыцқәа рызныҟәара аҿиара ашьҭыхра, насгьы ахаҵхыртә ҳәынҭқарратә ҵакырақәа, ақьабзқәеи атрадициатә системақәеи рыхьчареи рырҿиареи идырго ицхыраагӡа бзиахоит.