Ilianzishwa kwanza katika Medium Habari! Jina langu ni Anna Mae Lamentillo , na najivunia kutokea Ufilipino, nchi yenye utofauti wa kitamaduni na maajabu ya asili na ambayo nimeshafika katika mikoa yake 81. Kama mwanachama wa kikundi cha etnolugha cha Karay-a, mojawapo ya vikundi 182 vya asili nchini mwetu, nina thamani kubwa kwa urithi na mila zetu. Safari yangu imejengwa na uzoefu wa nyumbani na ng'ambo, nilipokuwa nikisoma Marekani na Uingereza, nikiingiza nafsi yangu katika tamaduni na mitazamo tofauti. Katika miaka iliyopita, nimevaa kofia nyingi — kama mtumishi wa umma, mwanahabari, na mfanyakazi wa maendeleo. Uzoefu wangu wa kufanya kazi na mashirika kama UNDP na FAO umenifunza ukweli mgumu wa majanga ya asili, kama vile athari za kutisha za Kimbunga Haiyan, ambacho kilichukua maisha ya watu 6,300. Wakati nilipokuwa Tacloban na maeneo yanayozunguka, nilikutana na hadithi za uvumilivu na majonzi, kama vile tatizo la kusikitisha alilokutana nalo kijana mmoja, mwanafunzi wa mwaka wa nne, ambaye alikuwa na miezi mitatu kabla ya kuhitimu na alikuwa akijifunza kwa ajili ya mitihani yake pamoja na mpenzi wake. Ilikuwa inatarajiwa kuwa Krismasi yao ya mwisho wakiwa wanategemea posho zao. Hawakujua maana ya tsunami na waliendelea kufanya kile walichokuwa wamepanga — kusoma. Walikuwa na ndoto ya kusafiri pamoja baada ya chuo. Ilinibidi kuwa mara yao ya kwanza. Hawajawahi kuwa na pesa za ziada kabla. Lakini katika miezi mitatu, walifikiri, kila kitu kingekuwa sawa. Ilibidi tu wangoje miezi michache zaidi. Baada ya yote, walikuwa tayari wamesubiri kwa miaka minne. Kilichowashangaza ni ukweli kwamba dhoruba [Kimbunga Haiyan] ingekuwa kali kiasi kwamba angekuwa na chaguo la kuokoa mpenzi wake na mtoto wa kaka yake wa mwaka mmoja. Kwa miezi, angekuwa akitazama baharini kwa shauku, mahali palipokuwa na mpenzi wake, huku kipande cha chuma cha galvanized kilichotumika kwa paa kikichoma tumbo lake. Uzoefu huu ulisisitiza umuhimu wa elimu, maandalizi, na uvumilivu wa jamii katika kukabiliana na changamoto za kimazingira. Kutokana na mikutano hii, niliongoza mkakati wa hatua tatu kupambana na mabadiliko ya tabianchi na kulinda mazingira yetu. Kupitia majukwaa ya ubunifu kama NightOwlGPT , GreenMatch, na Carbon Compass, tunawawezesha watu na jamii kuchukua hatua za kujiandaa na uvumilivu. NightOwlGPT inatumia nguvu ya AI kuziba vikwazo vya lugha na kuwezesha watu kuuliza maswali kwa lahaja zao za kienyeji, kukuza ujumuishaji na upatikanaji wa taarifa. Iwe kwa kuandika au kupitia sauti, watumiaji hupata tafsiri za papo hapo zinazohusisha mazungumzo kati ya lugha tofauti. Mfano wetu sasa unaweza kuwasiliana kwa ufanisi katika Kitaliano, Kiseselwa, na Ilokano lakini tunatumai kupanua hadi lugha zote 170 zinazozungumzwa nchini. GreenMatch ni jukwaa la simu la ubunifu lililoundwa kuziba pengo kati ya watu binafsi na biashara zinazotaka kupunguza alama zao za kaboni na miradi ya mazingira ya msingi ambayo ni muhimu kwa afya ya sayari yetu. Inawawezesha vikundi vya asili na vya kienyeji kuwasilisha miradi ya msingi na kunufaika na kupunguza kaboni, kuhakikisha kwamba wale wanaoathirika zaidi na mabadiliko ya tabianchi wanapata msaada. Wakati huo, Carbon Compass inawawezesha watu kuwa na zana za kuzunguka miji huku wakipunguza alama zao za kaboni, kukuza vitendo vya kirafiki kwa mazingira na maisha endelevu. Katika hitimisho, ninawaalika kila mmoja wenu kuungana katika safari yetu ya pamoja kuelekea mustakabali wa kijani, endelevu zaidi. Hebu tufanye kazi pamoja kulinda sayari yetu, kuinua jamii zetu, na kujenga dunia ambapo kila sauti inasikika na kila maisha yanathaminiwa. Asante kwa umakini wenu na kujitolea kwenu kwa mabadiliko chanya. Pamoja, tunaweza kufanya tofauti.

Ilianzishwa kwanza katika Manila Bulletin Nchi yetu ya visiwa imejaa utamaduni ambao ni tofauti kama visiwa vyetu. Ni makazi ya jamii nyingi za asili ambazo pia zina lugha zao. Kwa kweli, Ufilipino una lugha 175 za asili zinazozungumzwa, kulingana na Ethnologue, ambayo inakadiria lugha hizi kulingana na kiwango chao cha uhai. Kati ya lugha 175 zinazozungumzwa, 20 ni “taasisi,” zile zinazotumiwa na kudumishwa na taasisi zaidi ya nyumbani na jamii; 100 ambazo zinachukuliwa kuwa “thabiti” hazidumishwi na taasisi rasmi, lakini bado ni kawaida katika nyumbani na jamii ambapo watoto wanaendelea kujifunza na kutumia; wakati 55 zinachukuliwa kuwa “hatarini,” au si tena kawaida ambayo watoto wanajifunza na kutumia. Kuna lugha mbili ambazo tayari zimeshakufa. Hii ina maana kwamba hazitumiki tena na hakuna anayeweka hisia ya utambulisho wa kikabila unaohusiana na lugha hizi. Naashiria nini kilichotokea kwa utamaduni na maarifa ya jadi yanayohusiana na lugha hizo. Tunaweza tu kut hope kwamba yameandikwa vya kutosha hata kama ni sehemu ya historia na vitabu vya utamaduni wetu. Ikiwa tutashindwa kuhifadhi na kukuza lugha hizo 55 zinazohatarishwa katika nchi yetu, haitachukua muda mrefu kabla ya pia kutoweka. Kuna mikataba ya kimataifa inayohusiana na haki za lugha za asili ambayo Ufilipino umeikubali kwa miongo kadhaa. Hizi zinaweza kusaidia programu zinazoweza kutoa uhai mpya kwa lugha ambazo tayari ziko hatarini. Mojawapo ni Mkataba wa Kupinga Discriminination Katika Elimu (CDE), ambao nchi ilikubali mwaka 1964. CDE ni chombo cha kwanza cha kimataifa kinachohusisha sheria kinachotambua elimu kama haki ya kibinadamu. Una kipengele kinachotambua haki za wachache wa kitaifa, kama vile vikundi vya asili, kuwa na shughuli zao za elimu, ikiwa ni pamoja na matumizi au ufundishaji wa lugha zao. Kibali kingine ambacho Ufilipino ilikubali mwaka 1986 ni Mkataba wa Kimataifa juu ya Haki za Kiraia na Kisiasa (ICCPR), ambao unalenga kulinda haki za kiraia na kisiasa ikiwa ni pamoja na uhuru kutoka kwa ubaguzi. Kipengele kimoja maalum kinakuza haki za wachache wa kikabila, kidini au kifasihi “kufurahia utamaduni wao, kutangaza na kutenda dini yao, au kutumia lugha yao.” Ufilipino pia ni saini ya Mkataba wa Kulinda Urithi wa Utamaduni wa Kila Hali (CSICH) mwaka 2006, Tamko la Umoja wa Mataifa juu ya Haki za Watu wa Asili (UNDRIP) mwaka 2007, na Mkataba wa Umoja wa Mataifa kuhusu Haki za Watu Wenye Ulemavu (UNCRPD) mwaka 2008. CSICH inalenga kulinda urithi wa utamaduni wa kila hali (ICH) hasa kwa kuleta ufahamu katika ngazi ya ndani, kitaifa na kimataifa, kuanzisha heshima kwa desturi za jamii, na kutoa ushirikiano na msaada kwa kiwango cha kimataifa. Mkataba huo unasema kwamba urithi wa utamaduni wa kila hali unajitokeza kupitia, miongoni mwa mambo mengine, desturi na maelezo ya mdomo, ikiwa ni pamoja na lugha kama chombo cha ICH. Wakati huo huo, UNDRIP ni makubaliano muhimu ambayo yamekuwa na mchango mkubwa katika kulinda haki za watu wa asili “kuishi kwa heshima, kudumisha na kuimarisha taasisi, tamaduni na desturi zao na kufuata maendeleo yao waliojiamulia, kulingana na mahitaji na matarajio yao.” Hatimaye, UNCRPD inathibitisha kwamba watu wote wenye aina zote za ulemavu wanapaswa kufurahia haki zote za kibinadamu na uhuru wa msingi, ikiwa ni pamoja na uhuru wa kujieleza na kutoa maoni, ambayo yanapaswa kuungwa mkono na mataifa kupitia hatua za ujumuishaji, kama vile kukubali na kuwezesha matumizi ya lugha za alama, miongoni mwa mambo mengine. Katika muktadha huu, moja ya lugha 175 zinazozungumzwa za asili nchini Ufilipino ni Lugha ya Alama ya Kifilipino (FSL), ambayo inatumika kama lugha ya kwanza na watu wasio na uwezo wa kusikia wa umri wote. Ingawa ni muhimu kwamba tumekubali mikataba hii, inahitaji kusisitizwa kwamba kupitisha makubaliano haya ya kimataifa ni mwanzo tu wetu. Vile vile muhimu ni kuheshimu ahadi zetu. Tunapaswa kuwa na juhudi zaidi katika kutumia makubaliano haya ili kuimarisha programu zetu na sera zetu kuelekea kuhifadhi na kukuza lugha zote zinazozungumzwa nchini Ufilipino, hasa zile ambazo tayari ziko hatarini. Tunapaswa pia kuangalia na kushiriki katika mikataba mingine ya kimataifa ambayo inaweza kuwa na mchango katika vita vyetu vya kuokoa lugha zetu.

Ilianzishwa kwanza katika Apolitical Fikiria kupoteza sauti yako sasa hivi. Uwezo wa kuwasiliana na wale walio karibu nawe—umeondolewa. Hakuna tena kushiriki mawazo yako, kueleza hisia zako, au kushiriki katika mazungumzo. Ghafla, maneno ambayo hapo awali yalikuwa yakitiririka bila shida yamekwama ndani yako, bila njia ya kutoroka. Hii ni hali inayotia hofu, moja ambayo wengi wetu wangepata shida kuifikiria. Lakini kwa mamilioni ya watu duniani, hali hii ni ukweli mgumu—sio kwa sababu wamepoteza sauti zao kimwili, bali kwa sababu lugha zao zinatoweka. Kama mwanzilishi wa NightOwlGPT , nimetumia masaa mengi nikishughulikia athari za krizi hii ya kimya. Lugha ni vyombo vya mawazo yetu, hisia, na vitambulisho vya kitamaduni. Ndivyo tunavyojieleza, kuungana na wengine, na kupitisha maarifa kutoka kizazi kimoja hadi kingine. Hata hivyo, kulingana na Ripoti ya Ethnologue ya 2023, karibu nusu ya lugha 7,164 zinazozungumzwa duniani ziko hatarini. Hiyo ni lugha 3,045 zinazokabiliwa na hatari ya kutoweka milele, labda ndani ya karne ijayo. Fikiria kupoteza si tu sauti yako, bali sauti ya pamoja ya jamii yako, mababu zako, na urithi wa kitamaduni unaokufafanua. Kutoweka kwa lugha si tu kuhusu kupoteza maneno; ni kuhusu kupoteza mitazamo kamili ya ulimwengu, mitazamo ya kipekee kuhusu maisha, na maarifa ya kitamaduni yasiyoweza kubadilishwa. Wakati lugha inakufa, hadithi, desturi, na hekima zilizofanywa kuwa sehemu yake kwa karne zinakufa pia. Kwa jamii zinazozungumza hizi lugha hatarini, hasara ni kubwa na ya kibinafsi. Sio suala la mawasiliano—ni suala la utambulisho. Mgawanyiko wa Kidijitali: Kizuizi cha Kisasa Katika ulimwengu wa kisasa wa kimataifa, mgawanyiko wa kidijitali unazidisha tatizo la kutoweka kwa lugha. Kadri teknolojia inavyopiga hatua na mawasiliano ya kidijitali yanavyokuwa kawaida, lugha ambazo hazina uwakilishi wa kidijitali zinabaki nyuma. Mgawanyiko huu wa kidijitali unaunda kizuizi kwa ushiriki katika mazungumzo ya kimataifa, na kuwatenga zaidi wazungumzaji wa lugha hatarini. Bila upatikanaji wa rasilimali za kidijitali kwa lugha zao za asili, jamii hizi zinajikuta zikiondolewa kutoka kwa fursa za elimu, uchumi, na kijamii ambazo enzi ya kidijitali inatoa. Fikiria kutoweza kutumia mtandao, mitandao ya kijamii, au zana za mawasiliano za kisasa kwa sababu hazipati lugha yako. Kwa mamilioni ya watu, hii si hali ya kubashiri—ni ukweli wao wa kila siku. Ukosefu wa rasilimali za kidijitali katika lugha hatarini unamaanisha kwamba jamii hizi mara nyingi zinajitenga na sehemu nyingine za ulimwengu, ikifanya kuwa ngumu zaidi kuhifadhi urithi wao wa lugha. Umuhimu wa Kuhifadhi Utofauti wa Lugha Kwa nini tunapaswa kujali kuhifadhi lugha hatarini? Baada ya yote, je, ulimwengu haujiendelei kuunganishwa kupitia lugha za kimataifa kama Kiingereza, Mandarin, au Kihispania? Ingawa ni kweli kwamba lugha hizi zinazungumzwa sana, utofauti wa lugha ni muhimu kwa utajiri wa tamaduni za kibinadamu. Kila lugha inatoa lensi ya kipekee ya kuangalia ulimwengu, ikichangia katika kuelewa kwetu pamoja kuhusu maisha, asili, na jamii. Lugha zinaweza kubeba maarifa ya mifumo ya ikolojia, mbinu za matibabu, mbinu za kilimo, na muundo wa kijamii ambao umeendelezwa kwa karne nyingi. Lugha za asili, haswa, mara nyingi zina maarifa ya kina kuhusu mazingira ya hapa—maarifa ambayo ni ya thamani si tu kwa jamii zinazozungumza lugha hizi, bali kwa ubinadamu kwa ujumla. Kupoteza lugha hizi kunamaanisha kupoteza maarifa haya, wakati ambapo tunahitaji mitazamo mbalimbali kukabiliana na changamoto za kimataifa kama mabadiliko ya tabia nchi na maendeleo endelevu. Zaidi ya hayo, utofauti wa lugha unakuza ubunifu na uvumbuzi. Lugha tofauti zinahimiza mitazamo tofauti ya kufikiri, kutatua matatizo, na kutunga hadithi. Kupoteza lugha yoyote kunapunguza uwezo wa ubunifu wa ubinadamu, na kufanya ulimwengu wetu kuwa mahali pasipo na nguvu na pasipo na mawazo mapya. Jukumu la Teknolojia katika Uhifadhi wa Lugha Katika kukabiliana na changamoto kama hii, tunaweza vipi kufanya kazi kuhifadhi lugha hatarini? Teknolojia, ambayo mara nyingi inaonekana kama kisababishi cha kuporomoka kwa utofauti wa lugha, inaweza pia kuwa chombo chenye nguvu kwa uhifadhi. Mifumo ya kidijitali inayosaidia kujifunza lugha, tafsiri, na ubadilishanaji wa kitamaduni inaweza kusaidia kuhifadhi lugha hatarini zikiwa hai na muhimu katika ulimwengu wa kisasa. Hii ndiyo sababu inayotukumbusha NightOwlGPT . Jukwaa letu linatumia teknolojia ya AI ya hali ya juu kutoa tafsiri ya wakati halisi na kujifunza lugha katika lugha hatarini. Kwa kutoa huduma hizi, tunasaidia kufunga mgawanyiko wa kidijitali, na kuwafanya wazungumzaji wa lugha hatarini kupata rasilimali za kidijitali na fursa kama wale wanaozungumza lugha zinazoeleweka zaidi. Zana hizi hazihifadhi lugha tu bali pia zinawezesha jamii kwa kuwapa uwezo wa kuwasiliana na kushiriki katika mazingira ya kidijitali ya kimataifa. Zaidi ya hayo, teknolojia inaweza kurahisisha uandishi na uhifadhi wa lugha hatarini. Kupitia kurekodi sauti na video, maandiko ya maandishi, na hifadhidata za mwingiliano, tunaweza kuunda rekodi kamili za lugha hizi kwa vizazi vijavyo. Uandishi huu ni muhimu kwa utafiti wa lugha, elimu, na matumizi endelevu ya lugha hizi katika maisha ya kila siku. Kuwezesha Jamii Kupitia Uhifadhi wa Lugha Hatimaye, uhifadhi wa lugha hatarini si tu kuhusu kuokoa maneno—ni kuhusu kuweza kuwapa nguvu jamii. Wakati watu wana zana za kuhifadhi na kufufua lugha zao, pia wana njia za kuhifadhi utambulisho wao wa kitamaduni, kuimarisha jamii zao, na kuhakikisha sauti zao zinasikika katika mazungumzo ya kimataifa. Fikiria fahari ya kijana anayejifunza lugha ya mababu zake kupitia programu, akijiunganisha na urithi wao kwa njia ambayo vizazi vya awali havikuweza. Fikiria jamii ikitumia majukwaa ya kidijitali kushiriki hadithi zao, desturi, na maarifa na ulimwengu. Hii ndiyo nguvu ya uhifadhi wa lugha—ni kuhusu kuwapa watu sauti zao tena. Hitimisho: Mwito wa Kutenda Basi, fikiria kupoteza sauti yako sasa hivi. Ungemudu vipi? Kwa mamilioni ya watu, hii si swali la kufikiria bali la kuishi. Kupoteza lugha ni kupoteza sauti, utamaduni, na mtindo wa maisha. Ni jukumu letu sote—serikali, walimu, wataalamu wa teknolojia, na raia wa kimataifa—kuchukua hatua. Kwa kuunga mkono mipango inayohifadhi utofauti wa lugha na kufunga mgawanyiko wa kidijitali, tunaweza kuhakikisha kwamba kila sauti inasikika, kila utamaduni unathaminiwa, na kila lugha inaendelea kuunda ulimwengu wetu. Katika NightOwlGPT , tunaamini kwamba kupoteza sauti yako haina kuwa mwisho wa hadithi. Pamoja, tunaweza kuandika sura mpya—sura ambapo kila lugha, kila utamaduni, na kila mtu ana mahali katika hadithi ya kimataifa.

Ilianzishwa kwanza katika Manila Bulletin Katiba ya Ufilipino inahakikisha uhuru wa wananchi wa kusema, kufikiri, na kushiriki. Haya pia yanathibitishwa kupitia kukubali kwa nchi hiyo Mkataba wa Kimataifa kuhusu Haki za Kiraia na Kisiasa, ambao unalenga kulinda haki za kiraia na kisiasa ikijumuisha uhuru wa kusema na habari. Tunaweza kueleza mawazo na maoni yetu kupitia hotuba, kwa maandiko, au kupitia sanaa, miongoni mwa mengine. Hata hivyo, tunaweka kizuizi kwa haki hii tunaposhindwa kuunga mkono matumizi na maendeleo ya lugha za asili. Mekanismu ya Wataalam wa Umoja wa Mataifa kuhusu Haki za Watu wa Asili ilisisitiza kwamba: "Kuwa na uwezo wa kuwasiliana kwa lugha yako ni muhimu kwa heshima ya kibinadamu na uhuru wa kusema." Bila uwezo wa kujieleza, au wakati matumizi ya lugha yako binafsi yanapopunguka, haki ya kudai haki za msingi za mtu binafsi—kama vile chakula, maji, makazi, mazingira bora, elimu, ajira—pia inakandamizwa. Kwa watu wetu wa asili, hii inakuwa muhimu zaidi kwani pia inahusiana na haki nyingine wanazopigania, kama vile uhuru kutoka kwa ubaguzi, haki ya fursa na matibabu sawa, haki ya kujitawala, miongoni mwa nyingine. Katika muktadha huu, Mkutano Mkuu wa Umoja wa Mataifa ulitangaza mwaka 2022-2032 kama Muongo wa Kimataifa wa Lugha za Asili (IDIL). Lengo lake ni "kusiwe na mtu yeyote aliyekatishwa tamaa na kusiwe na mtu yeyote aliye nje" na limejumuishwa na Ajenda ya 2030 kwa Maendeleo Endelevu. Katika kuwasilisha Mpango wa Kimataifa wa Kitendo wa IDIL, UNESCO ilisisitiza kwamba, "Haki ya kuchagua matumizi ya lugha bila vikwazo, kujieleza, na kutoa maoni pamoja na kujitawala na ushiriki hai katika maisha ya umma bila hofu ya ubaguzi ni sharti muhimu kwa ujumuishwaji na usawa kama masharti makuu ya kuunda jamii zenye uwazi na ushirikiano." Mpango wa Kimataifa wa Kitendo unalenga kupanua wigo wa matumizi ya lugha za asili katika jamii. Unapendekeza mada kumi zinazohusiana ambazo zinaweza kusaidia kuhifadhi, kufufua, na kukuza lugha za asili: (1) elimu bora na kujifunza kwa maisha yote; (2) matumizi ya lugha na maarifa ya asili katika kuondoa njaa; (3) kuanzisha mazingira mazuri kwa uwezeshaji wa kidijitali na haki ya kujieleza; (4) muundo mzuri wa lugha za asili ulioundwa kutoa huduma bora za afya; (5) upatikanaji wa haki na upatikanaji wa huduma za umma; (6) kudumisha lugha za asili kama chombo cha urithi wa maisha na utamaduni; (7) uhifadhi wa bioanuwai; (8) ukuaji wa kiuchumi kupitia kuimarishwa kwa ajira nzuri; (9) usawa wa kijinsia na uwezeshaji wa wanawake; na, (10) ushirikiano wa muda mrefu kati ya umma na binafsi kwa uhifadhi wa lugha za asili. Wazo kuu ni kuingiza na kuleta lugha za asili katika nyanja zote za kijamii, kiutamaduni, kiuchumi, kimazingira, kisheria, na kisiasa na ajenda za kimkakati. Kwa kufanya hivyo, tunaunga mkono ongezeko la ufanisi wa lugha, uhai na ukuaji wa watumiaji wapya wa lugha. Hatimaye, lazima tujaribu kuunda mazingira salama ambapo watu wa asili wanaweza kujieleza wakitumia lugha wanayoichagua, bila hofu ya kuhukumiwa, kubaguliwa, au kueleweka vibaya. Lazima tukubali lugha za asili kama sehemu muhimu ya maendeleo ya pamoja na jumuishi ya jamii zetu.