Orihinal na naipublikar sa Medium Hello! An ngaran ko si Anna Mae Lamentillo , asin orgulyo ko na maggikan hali sa Pilipinas, sarong nasyon na mayaman sa kultura na kasing-diverso kan samong mga isla, asin an 81 na probinsya na sakong nabisita. Bilang sarong miyembro kan grupong etnolinguistic na Karay-a, saro sa 182 na katutubong grupo sa aton nasyon, may daan akong pagpapahalaga para sa satuyang mga pamana asin tradisyon. An sakuyang paglakbay ay naporma kan mga karanasan ko digdi asin sa ibang lugar, habang nag-aadal ako sa Estados Unidos asin sa United Kingdom, nag-immerse ako sa iba- ibang kultura asin perspektibo. Sa mga naglabay na taon, nag-iba-iba an sakuyang papel na ginampanan— bilang sarong civil servant, journalist, asin development worker. An mga karanasan ko sa pagtrabaho sa mga organisasyon arog kan UNDP asin FAO nagbukas sakuya kan mga masakit na realidad kan mga natural na kalamidad, arog kan nakakapanluya na epekto kan Bagyong Haiyan, na nagdulot kan pagkamatay kan 6,300 na tao. Mantang nasa Tacloban ako asin sa mga nakapalibot na lugar, nakatagpo ako kan mga istorya nin parehong kakusugan asin trahedya, arog kan makulugon na dilemna kan sarong solterong fourth-year student, na tulong bulan na lang antes an graduation, nag-aadal sya para sa saiyang mga eksamen kaiba an saiyang ilusyon. Ini na kuta an urhing Pasko na magdi-depende sina sa saindang mga alawans. Dai ninda aram kung ano an boot sabihon kan tsunami, kaya nagpadagos sinda sa saindang plano — mag-adal. Nangarap sindang magbiyahe na magkaiba pagkatapos kan kolehiyo. Ini kuta an unang pagkakataon. Dai sinda nagkaigwa kan kwarta na para digdi. Pero sa tulong bulan, inisip ninda na magiging maray an gabos. Kaipuhan lang nindang maghalat ning pirang bulan pa. Sa katunayan, naghulat na sindang upat kataon. An dai niya inaasahan ay an katotoohan na an bagyo [Bagyong Haiyan] magiging sobrang makusog na kaipuhan niyang pumili sa pagitan kan pagligtas sa saiyang ilusyon asin sa saiyang musmos na sarong taong gulang na pamangkin. Sa pirang bulan, nagtatan-aw siya sa dagat, sa eksaktong lugar kung sain niya natagpuan an saiyang girlfriend, na may pidaso kan yero na ginagamit para pang-atop na nakatusok sa saiyang tulak. An mga karanasang ini nagpatibay kan kahalagahan kan edukasyon, preparasyon, asin resilience kan komunidad sa hampang kan mga hamon sa kalikasan. Dahil sa mga karanasang ini, nangenot ako kan sarong tulong-suko na estratehiya para labanan an climate change asin protektahan an satuyang kapalibutan. Sa paagi kan mga makabago na plataporma arog kan NightOwlGPT , GreenMatch, asin Carbon Compass, pinapakusog ta an mga indibidwal asin komunidad na maglakaw paduman sa sustainability asin resilience. An NightOwlGPT nagganit kan kapangyarihan nin AI para tabangan an mga tao na makapaghapot gamit an sa saindang lokal na dialekto, na nagtutulak kan inclusivity asin accessibility sa impormasyon. Kun sa paagi kan voice input o pag-type, an mga paragamit nakakakuha kan tulos na traduksiyon na nag-dudgtong sa mga iristoryahan sa iba- ibang lengguwahe. An modelo niamo nakakakomunikar na sa Tagalog, Cebuano, asin Ilokano, pero nagmamaw-ot kami na makakapag-expand kami sa gabos na 170 na lengguwaheng ginagamit sa nasyon. An GreenMatch sarong makabag-o na mobile platform na dinisenyo para tabangan an mga indibidwal asin negosyo na maw-oti-offset an saindang carbon footprint asin an mga grassroots na proyekto sa kapalibutan na importante para sa salud kan satuyang planeta. Nagtata-o ini nin pagkakataon sa mga katutubong grupo asin lokal na komunidad na magsumite nin mga grassroots na proyekto asin makinabang sa carbon offsetting, na nagsisiguro na an mga pinaka-apektado kan climate change an makakaresibe kan suporta. Samantalang an Carbon Compass nagtatao sa mga indibidwal nin mga kagamitan para mag-navigate sa mga syudad habang binabawasan an saindang carbon footprint, na nag-promote kan eco-friendly na mga gawi asin sustainable na pamumuhay. Sa pagtatapos, iniimbitahan ko an lambang saro na makisaro sa satuyang iribang pagbiyahe paduman sa mas berde, mas sustainable na hinaharap. Magtabangan kita para protektahan satuyang planeta, ilangkaw an satuyang mga komunidad, asin magbilog nin sarong kinaban kung sain an lambang boses nadadangog asin an lambing buhay tinataw-an importansya. Salamat sa saindong atensyon asin sa inyong pangako sa positibong pagbabago. Iriba, kaya niyato makagibo nin pagbabag-o.

Orihinal na naipublikar sa Manila Bulletin An archipelagic tang nasyon mayaman sa kultura na kasing-diverse kan saatong mga isla. Ini an harong kan dakul na katutubong komunidad na may kanya-kanyang lengguwahe. Sa katunayan, an Pilipinas may 175 na buhay na katutubong lengguwahe, ayon sa Ethnologue, na nagkategorisa kan mga lengguwaheng ini base sa level kan vitalidad. Sa 175 na buhay pa, 20 an "institutional," mga lengguwahe na ginagamit asin sinusuntinir kan mga institusyon sa luwas kan harong asin komunidad; an 100 na kinukonsiderar na "stable" dai sinusustinir kan formal na institusyon, pero norm pa ini sa balay asin komunidad na padagos na na-adaman asin ginagamit kan mga aki; samantalang an 55 kinukonsiderar na "endangered," o dai na norm na naadman asin ginagamit kan mga kaakian May duwang lengguwahe na "extinct" na. Ibig sabihon, dai na ini ginagamit asin wara nang nagpapadanay kan etnikong pagkakakilanlan na asusyado sa mga lengguwaheng ini. Iniisip ko kung ano an nangyari sa kultura asin tradisyunal na kaaraman na asusyado kan mga lengguwaheng ini. Sana dokumentado na an mga ini, para maging parte man lang kan satuyang kasaysayan asin kultura. Kun dai ta mapreserbar asin maipalakop an 55 na madali nang mawara na mga tataramon sa satuyang nasyon, dai mahahaloy bago man sinda mapuho. May mga internasyonal na convensyon na may kinaaraman sa mga diretsos kan mga katutubong lengguwahe na inako kan Pilipinas sa nakalipas na mga dekada. An mga ini makakatabang sa mga programa na pwedeng magtao nin bagong vitalidad sa mga lengguwaheng napupuho na. Saro sa mga ini an Convention against Discrimination in Education (CDE), na inako kan nasyon sa 1964. An CDE an pinaka-unang legally binding international instrument na nagkilala sa edukasyon bilang karapatan kan tawo. May mga probisyon ini na nagkilala sa karapatan kan mga pambansang minorya, arog kan mga katutubong grupo, na may sarong sariling aktibidad sa edukasyon, kaiba man an paggamit o pagtuturo kan saindang sariling lengguwahe. Sarong kasunduan na inako kan Pilipinas sa 1986 an International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR), na nagtatarget na protektaran an mga sibil asin politikal na diretsos, kasama na an katalingkasan sa diskriminasyon. Sarong partikular na probisyon ang nagpo-promote kan karapatan kan mga etnikal, relihiyoso o linguistic na minorya “na mag-enjoy kan saindang saridiring kultura, magpahayag asin magsagawa kan saindang sariling relihiyon, o gumamit kan saindang sariling lengguwahe.” Signatory man an Pilipinas sa Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (CSICH) sa 2006, an United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (UNDRIP) kan 2007, asin an United Nations Convention on the Rights of Persons with Disabilities (UNCRPD) kan 2008. An CSICH nagtatarget na protektahan an intangible cultural heritage (ICH) sa paagi kan pagdadara nin kamalayan sa lokal, pambansa asin internasyonal na antas, pag-establisar nin respeto sa mga gawi kan mga komunidad, asin pagtatao nin kooperasyon asin tabang sa internasyonal na lebel. Tigtataram kan Convention na an intangible cultural heritage naipapahiling sa, sa iba pa, oral traditions asin expressions, kaiba na an lengguwahe bilang behikulo kan ICH. Samantalang an UNDRIP sarong makasaysayang kasunduan na naging instrumento sa pagprotekta sa mga karapatan kan mga katutubong tao “na mamuhay sa dignidad, mapanatili asin pakusugon an saindang sadiring institusyon, kultura asin tradisyon asin ipadagos an saindang piniling sadiring pag-uswag, susog sa sa saindang mga pangangaipo asin aspirasyon.” Sa huri, an UNCRPD nag-confirmar na an gabos na mga tawo na may iba-ibang klase kan kapansanan dapat mag-enjoy kan gabos na diretsos pantawo asin katalingkasan, kaiba na an katalingkasan sa pagsasaysay asin opinyon, na dapat suportahan kan mga state parties sa paagi kan inclusive na mga lakdang, kaiba kan pagtanggap asin pagpapa-facilitate kan paggamit kan sign languages, sa iba pa. Sa linyang ini, saro sa175 na buhay na katutubong lengguwahe sa Pilipinas an Filipino Sign Language (FSL), na ginagamit bilang pangenot na lengguwahe kan mga bungol na tawo sa gabos na edad. Mientras importante na nagkasundo kita sa mga konbensyon na ini, dapat ideklara na an pag-adopt kan mga internasyonal na kasunduang ini sarong kapinunan sana. Mahalaga man an pag-otob kan satong mga pangako. Dapat kita maging mas proactive sa paggamit kan mga kasunduang ini para pakusugon an satong mga programa asin polisiya manungod sa pagpreserba asin pag-promote kan gabos na buhay na lengguwahe sa Pilipinas, lalo na an mga napupuho na. Dapat ta man hilingon asin makientra sa iba pang internasyonal na konbensyon na makakatabang sa laban ta para iligtas an satuyang mga lengguwahe.

Orihinal na naipublikar sa Apolitical Imahinara na mawawara an saimong boses sa oras na ini. An kakayahan na makipag-ulay sa mga nasa palibot mo—nawara na. Dai na makakasaysay kan mga iniisip mo, makataram kan saimong mga namamatean, o magbale sa mga pag-urulay. Bigla, an mga taramon na dati madali maunambitan, dai mo na masambit, na wara nang paagi para makaluwas. Ini sarong makatatakot na paglaom, saro na kadaklan sato masasakitan na imahinaron. Alagad para sa minilyon na tawo sa bilog na kinaban, an senaryong ini sarong maringis na realidad—bakong huli ta sinda pisikal na nawaran nin boses, kundi huli ta an saindang tataramon nawawara na. Bilang kagmukna kan NightOwlGPT , nag-tao ako nin dakul oras para isipon an mga implikasyon kan silent crisis na ini. An mga lengguwahe an mga sakayan kan satong mga iniisip, emosyon, asin kultura. Sinda an paagi kung paano ta maisaysay an satong sadiri, makikonekta sa iba, asin ipasa an kaaraman sa minasunod na henerasyon. Pero, hale sa 2023 Ethnologue Report, halos katunga kan 7,164 na buhay na lengguwahe sa kinaban napupuho na. Ini an 3,045 na lengguwahe na delikado na mawara sagkud man, posibleng sa masunod na siglo. Imahinara na mawara bako lang an saimong boses, kundi an kolektibong boses kan saimong komunidad, kan saimong mga apoon, asin kan pamanang kultural na nagtatao nin kahulugan saimo. An pagkawara kan tataramon bako sanang manungod sa pagkawara nin mga tataramon; ini manungod sa pagkawara kan bilog na mga pananaw sa kinaban, mga pambihirang pananaw sa buhay, asin dai masasalidahan na kaaraman sa kultura. Kun nagagadan an sarong tataramon, nagagadan man an mga istorya, tradisyon, asin kadunungan na hinabol diyan sa laog nin mga siglo. Para sa mga komunidad na nagtataram kan mga tataramon na ini na namemeligro nang mawara, an pagkawara hararom asin hararom na personal. Bako lang ini sarong bagay nin komunikasyon—ini sarong bagay nin pagkakakilanlan An Digital Divide: Sarong Modernong Ulang Sa globalisadong mundo ngunyan, an digital divide nagpatindi kan problema kan pagkapuho kan lengguwahe. Sa pag-uswag nin teknolohiya asin an pagiging normal kan digital na komunikasyon, an mga lengguwahe na kulang sa digital na representasyon napapabayaan. Ini na digital divide nagiging ulang sa partisipasyon sa global na pag-iristoryahan, mas lalo na nabubukod an mga paraistorya kan mga namemeligrong lengguwahe. Kun daeng access sa digital na mga recursos sa saindang mga katutubong lengguwahe, an mga komunidad na ini nagiging nawawalat sa mga oportunidad sa edukasyon, ekonomiya, asin sosyal na dara kan digital na panahon. Imahinara na dai mo magamit an internet, social media, o mga modernong kasangkapan sa komunikasyon huli ta dai ninda sinusuportaran an saimong tataramon. Para sa milyon-milyon na mga tawo, ini dai lang sarong hypotetikal na senaryo—ini an saindang urualdaw na realidad. An kakulangan kan digital na mga recursos sa mga namemeligrong lengguwahe boot sabihon na an mga komunidad na ini kadaklan diskonektado sa iba pang parte kan kinaban kaya mas mapagalan an pagpreserba kan saindang linguistic na pamana. An Kahulugan kan Pagpreserbar kan Linggwistikong Diversidad Nata ta dapat tang pakiaraman an sa pagpreserba kan mga napupuho na lengguwahe? Na sa katunayan, an mundo nagiging mas konektado sa mga global na lengguwahe na pareho kan Ingles, Mandarin, o Espanyol? Mientras totoo na an mga lengguwaheng ini ay widely spoken, an linggwistikong diversidad importante para sa kayamanan kan kultura kan tawo. Kada lengguwahe nag-hahatag nin daing kaparehas na pananaw sa kun pan-o ta hilingon an kinaban, minaambag ini sa satuyang kolektibong pag-sabot kan buhay, kalikasan, asin sosyedad. An mga lengguwahe nagdadara nin kaaraman sa mga ecosystem, mga medikal na praktis, mga teknik sa agrikultura, asin mga estrukturang sosyal na nabilog sa laog kan mga siglo. An mga katutubong lengguwahe, sa partikular, kadaklan may detalyadong kaaraman sa mga lokal na kapalibutan—kaaraman na importante bako lamang sa mga komunidad na naggagamit kan mga lengguwaheng ini, kundi para sa sangkatawohan sa kabilogan. An pagkawara kan mga lengguwaheng ini iyo man an pagkawara kan kaaramang ini, sa panahon na kaipuhan ta an iba’t ibang perspektibo para hampangon an mga global na hamon pareho kan climate change asin sustainable development. Idagdag pa, an linggwistikong diversidad nagtutulak kan pagkamalikhain asin mga inobasyon. An iba-ibang lengguwahe nag-uudyok kan iba-ibang ibang paagi nin pag-iisip, pagresolba nin problema, asin pagistorya. An pagkapuho kan anuman na lengguwahe minabawas man kan malikhain na potensyal kan sangkatawohan, ginigibo ang kinaban na kulang sa buhay asin kulang sa imahinasyon. An Papel kan Teknolohiya sa Pagpreserba kan Lengguwahe Sa hampang kan sarong nakakabahala na hamon, paano kita makahiro para sa pagpreserba kan mga lengguwaheng nasa peligro? An teknolohiya, na kadaklan nahihiling bilang salarin sa pagrasay kan linguistic na pagkakaiba-iba, pwede man maging makapangyarihang kagamitan para sa pagpreserba. An mga digital na plataporma na nagsusuporta sa pag-adal, traduksiyon, asin cultural exchange makakatabang para mamantinir an buhay asin importansya kan lengguwaheng nasa peligro sa modernong mundo. Ini an nagtutulak sa NightOwlGPT . An samuyang plataporma nagagamit kan advanced AI para magtao nin real-time na traduksiyon asin pagaram nin mga tatataramon sa mga lengguwaheng nasa peligro. Sa pagtao kan mga serbisyong ini, tigtatabangan mi na mapunan an digital na agwat, na magpapadali para sa mga nagagamit kan mga lengguwaheng nasa peligro na ma-access an parehas na digital na mga rekurso asin oportunidad pareho kan mga paragamit kan mga sikat na lenggwahe. An mga kagamitang ini bako lamang nagpepreserba kan mga lengguwahe kundi nagpapakusog man kan mga komunidad sa pagtao sainda kan kakayahan na makipag-saysay asin magpartisipar sa global digital landscape. Idagdag pa, an teknolohiya makakatabang sa dokumentasyon asin pag-archive kan mga lengguwaheng dikit n asana an buhay. Sa paagi kan mga audio asin video recording, nakasurat na mga teksto, asin interactive na database, makakagibo kita nin komprehensibong rekord kan mga lengguwaheng ini para sa mga masunod na henerasyon. Ini na dokumentasyon importante para sa linguistic research, edukasyon, asin sa padagos na paggamit kan mga lengguwaheng ini sa urualdaw na buhay. Pagpapalakas kan mga Komunidad sa Paagi kan Pagpreserba kan Lengguwahe Sa huri, an pagpreserba kan mga nanganganib na lengguwahe dai lang an sa pagligtas kan mga tataramon—kundi an pagpapakusog kan mga komunidad. Kun an mga tawo may mga kagamitan para sa pagmantinar asin pag-buhay kan saindang mga lengguwahe, igwa man sindang paagi para sa pagpreserba kan saindang kultural na pagkakakilanlan, pagpatibay kan saindang komunidad, asin pagseguro na an saindang mga boses madadangog sa global conversation. Isipon mo an onra kan sarong aki na naadman an saindang ninuno na lengguwahe sa paagi kan app, na nakikilala an saindang kultural na mana sa paaging dai magibo kan mga nakaaging henerasyon. Isipon mo an sarong komunidad na nagagamit kan mga digital platforms para sa pagheras kan saindang mga istorya, tradisyon, asin kaaraman sa mundo. Ini an kapangyarihan kan pagpreserba kan lengguwahe—an pagbalik kan boses nin mga tawo. Konklusyon: Sarong Tawag sa Aksyon Kaya, isipon mo an pagkawara kan saimong boses sa oras na ini. Paano mo ito aatubangon? Para sa milyon-milyon na tawo, bako ini sarong hapot na pan-imahinasyon kundi sarong isyu kan pag-survive. An pagkawara kan sarong lengguwahe iyo man an pagkawara kan boses, kultura, asin sarong agi-agi nin buhay. Nasa satuya gabos—mga nasa gobyerno, mga edukador, mga teknolohista, asin mga global citizen—an responsabilidad na mag-aksyon. Sa pag-suporta sa mga inisyatiba na nagpreserba kan linguistic diversity asin nag-uugnay kan digital divide, masisiguro ta na an lambang boses madadangog an lambing kultura tataw-an importansya asin an lambing lengguwahe magpapadagos na magerok sa satuyang mundo. Sa NightOwlGPT , nagtutubod kami na an pagkawara kan saimong boses dai dapat maging katapusan kan istorya. Sarabay kitang magsurat nin sarong bagong kabanata—saro kun sain an lambang lengguwahe, lambang kultura, asin lambang tawo may lugar sa global na naratibo.

Orihinal na naipublikar sa Manila Bulletin An Konstitusyon kan Pilipinas nag-gagarantiya kan katalingkasan kan mga namamanwaan sa pagpapahayag, pag-isip asin partisipasyon. An mga ini naging sigurado man sa paagi pag-ako kan nasyon sa International Covenant on Civil and Political Rights, na nagtutukdo sa pagprotekta kan mga karapatang sibil asin politikal, kaiba an katalalingkasan sa pagpapahayag asin impormasyon. Puede niatong ipahayag an satong mga ideya asin opinyon sa paagi nin pagtaram, sa pagsurat, o sa paagi nin arte, asin iba pa. Alagad, pinupugulan ta an deretsong ini kun dai ta nasusuportaran an padagos na paggamit asin pagtalubo kan mga katutubong tataramon. An United Nations Expert Mechanism on the Rights of Indigenous Peoples nag-emphasize na: “An kakayahan na makipag-komunikar sa sarong lengguwahe sarong pundasyon para sa dignidad kan sangkatawohan asin katalingkasan sa pagpapahayag.” Kun dae ki abilidad para ideklara an sadiri, o kun an paggamit kan sarong sadiring tataramon nagiging limitado, an deretsos na mag-hagad kan pinaka-basic na mga pangangaipo kan sarong indibidwal—pareho kan pagkaon, tubig, harong, maray na kapalibutan, edukasyon, trabaho—nagiging limitado man. Para sa satuyang mga katutubong banwaan, ini nagigin mas mahalaga ta ini nakakaapektar man sa iba pang mga deretso na saindang piglalabanan, arog kan katalingkasan sa diskriminasyon, deretso sa pantay na oportunidad asin pagtratar, deretso sa pagdeterminar kan sadiri, asin iba pa.. Manungod digdi, an UN General Assembly nagdeklara kan 2022-2032 bilang International Decade of Indigenous Languages (IDIL). An pigma-mawot kaini ay “na daeng mawalat o daeng nasa luwas” asin nagkakatugma sa 2030 Agenda for Sustainable Development. Sa pagpresentar kan Global Action Plan kan IDIL, an UNESCO nagduon na, “An deretso sa libreng daing olang na pagpili nin paggamit kan tataramon, pagpahayag, asin opinyon siring man an pagdeterminar sa sadiri asin aktibong pakikisumaro sa pampublikong buhay na mayong takot sa diskriminasyon sarong kahagadan para sa inklusibo asin pagkakapantay-pantay bilang mga pangenot na kondisyon para sa pagmukna nin bukas asin partisipatibong mga sosyedad.” An Global Action Plan nagmumuot na palawigon an functional na sakop kan paggamit kan mga katutubong lengguwahe sa kabuhayan. Ini nagsusuherir nin sampulong magkakasugpon na tema na makakatabang sa pagpreserbar, pagbuhay asin pagpapauswag kan mga katutubong tataramon: (1) de kalidad na edukasyon asin pag-adal sa bilog na buhay; (2) an paggamit kan katutubong tataramon asin kaaraman tanganing mahale an gutom; (3) pag-establisar nin paborableng mga kondisyon para sa digital empowerment asin an deretso sa pagpahayag; (4) angay na mga balangkas nin katutubong tataramon na dinisenyo tanganing magtao nin mas marahay na probisyon sa salud; (5) access sa hustisya asin pagkakaigwa nin mga serbisyo publiko; (6) pagsustenir kan mga katutubong tataramon bilang lunadan nin buhay na pamana asin kultura; (7) pagpreserbar kan biodiversity; (8) pagtalubo kan ekonomiya sa paagi nin pinauswag na disenteng mga trabaho; (9) pagkakapantay-pantay sa kasarian asin pagpapakusog sa mga kababaihan; asin, (10) halawig na panahon na pampublikong-pribadong pakikipagtabangan para sa pagpreserbar kan mga katutubong tataramon. An mayor na ideya iyo an pag-integrar asin pag-mainstream kan mga katutubong tataramon sa gabos na sosyo-kultural, ekonomiko, kapalibutan, legal asin politikal na mga domain asin estratehikong agenda. Sa paggibo kaini, sinusuportaran niamo an mas dakulang katalingkasan sa tataramon, buhay asin pagtalubo kan mga bagong paragamit nin tataramon. Sa huri, dapat kitang maghigos na magibo nin mga ligtas na kapallibutan kung saen an mga katutubong tao maisasaysay an saindang sarili gamit an lengguwahe na saindang pinili, na daeng takot na hukuman, diskriminahon, o dai masabot. Dapat tanggapon ta an mga katutubong lenggwahe bilang parte kan pagbilog nin inklusibong pag-uswag kan satong mga komunidad.